स्वास्थ्य जीवनको अनिवार्य अधिकार तथा जीवनको सम्पत्ति हो । मानिस स्वस्थ नरहेको अवस्थामा ऊबाट हुने कुनै पनि किसिमका उत्पादनका काम ठप्प हुन्छन् । आर्थिक तथा अन्य बोझको मेलो पनि बन्छ अस्वस्थ मानिस । अस्वस्थ हुनुलाई शारीरिक तथा मानवीय संसाधनको समस्यासँग पनि जोडेर हेर्नुपर्छ ।
तर स्वास्थ्यमा बिस्तारै नागरिक लगानी बढिरहेको अवस्थाले एउटा सकारात्मक संकेत पनि गर्छ । झापामा मात्र पनि अहिले दुई दर्जन हाराहारीमा अस्पतालहरू छन् । तिनमा पचास बढी चिकित्सक काम गरिरहेका छन् । दुइ सयबढी विभिन्न तहका स्वास्थ्यकर्मीसँगै पन्ध्र सयको हाराहारीमा गैह्र प्राविधिक काम गरिरहेका छन् । एउटा जिल्लामा यति बढी संख्यामा स्वास्थ्य जनशक्ति काम गरेको अन्यत्र कमै जिल्लामा पाईन्छन् ।
झापाका प्रायः सानातिना बस बिसौनीमा पनि एकदुई अस्पताल रहेका छन् अहिले । ति अस्पतालले उपचारका लागि भारत जानुपर्ने अवस्थालाई केहि मात्रामा रोकेका छन् । उपचारका लागि भारतबाट उल्टो नेपाल आउने चलन बढिरहेको छ । झापाका बिर्तामोड, भद्रपुर, खजुरगाछी लगायतका अस्पतालमा छिमेकी भारतका कोशौं टाढाका सर्वसाधारण उपचारका लागि लाममा बसेको भेटिनु सामान्य झैं भइसकेको छ । खासगरि आँखा र परिवार नियोजन सम्बन्धीका स्वास्थ्य समस्या समाधान गर्न भारतीयहरू झापा छिर्ने गरेका छन् ।
केहि वर्ष अघिको तुलनामा यो एकदमै भिन्न परिस्थिति हो । सामान्य टाइफाइड र ज्वरो आउँदादेखि हरेक शल्यक्रियाका लागि सिलिगढी वा पटनाका अस्पताल धाउनुपर्ने नियति समग्र पूर्वी नेपालको केहि दशक अघिसम्म भोगेको कुरा हो । भारतको सीमान्त क्षेत्रका अस्पतालहरू विशेषतः नेपाली बिरामीको भरमा चलेका थिए त्यो बेलासम्म ।
यसले सामाजिक रुपमा स्वास्थ्य जागरण बढेको पनि संकेत गर्छ । त्यसमाथि यहाँका प्रत्येक जिल्लामा रहेका स्वास्थ्य अध्ययन प्रतिष्ठानमा विभिन्न तहको स्वास्थ्य शिक्षामा भर्ना लिइरहेका महिलाको लर्काेले स्वास्थ्यप्रति बढिरहेको सम्बेदनशीलता र लगानीलाई ठोस रुपमा देखाउँछ ।
स्वास्थ्यलाई स्वभाविक र सामान्य अर्थमा सम्पत्ति भनिएको होइन । यो मानवीय क्षमता र स्तरसँग पनि सम्बन्धित छ । सामाजिक सुरक्षाको कसिमा उत्तम गन्तिमा परेका मुलुकहरूले आफ्ना जनताको पहिलो अधिकार र राज्यको उस्तै प्राथमिक कर्तब्यको रुपमा स्वास्थ्य सुविधालाई बितरण गरिरहेका हुन्छन् । आजका स्क्याण्डेभियन मुलुकहरू त्यस मामिलामा सर्वाधिक अग्रगामी छन् । तिनीहरू कहाँ बोलीमा होेइन, व्यवहारमा स्वास्थ्य मानव सभ्यताको धन र जीवनको अनुपम स्रोत हो । यो जागरणको बिस्तार अधिकार तथा जिम्मेवरीबोधबाट मात्र सम्भब छ । मात्र यति भन्न सकिन्छ स्वास्थ्यको विषयमा कि, संकेत राम्रा छन तर अझै अपर्याप्त छन् ।