अधिकार कसैले दिने दान वा उपहार होइन । अधिकार मानिसको जन्मँदै आउने विषय हो । अराजकको जननी अधिकार हुन सक्दैन । कर्तव्य र दायित्व पनि अधिकार सँगैसँगै डोहोरिन्छ । अधिकारसँगै कर्तब्यको पालना भएपछि सभ्यताको विकास शुरु हुन्छ । अभिभावकले अधिकार, कर्तव्य र दायित्वको सही पालना गरे भने उदयमान पिँढीहरूले त्यसिको अनसरण गर्दै जानेछन् । यो पुस्ता हस्तान्तरणको नियमसँग सम्बन्धित छ । आफ्नो अधिकारको खोजी आफैले गर्नुपर्छ र मानिसले आजसम्म त्यसै गर्दै आएको छ । तर अधिकार प्राप्त भएपछि त्यसको प्रयोग गर्ने सवालमा धेरै समस्याहरू जन्मदै गएका छन् । मुलुकमा व्याप्त हिंसाका विविध रुपहरूको जगजगी सही अभिभवकत्वको अभावमा बढ्दै गएको हो । सादापनको विकास भएन हामीहरूमा । छाडापनले सबैलाई कुत्कत्याउँदै लगेको छ । आफ्नो कर्तव्यको पालना पनि आफैले गर्नुपर्दछ । तर, यो पक्ष आज कमजोर हुँदै आएको छ । प्राप्त अधिकारलाई अनुशासनले डो¥याउन सकेको छैन । कर्तब्यको आफैद्वारा हत्या गरेका छौं । कर्तब्य पालना नभएपछि कुनै विशेषणरुपी नैतिकता रहन सक्दैन । अनुशासन, नैतिकता, अधिकार र कर्तव्य एकआपसमा अन्तरसम्बन्धित हुन्छन् । एकको अभावमा सन्तुलन बिग्रन्छ । 

मानिसको लागि पहिलो अधिकार राजनीति हो । पहुँचवाला, बाठा र धूर्तहरूको एकलौटी शक्तिको माध्यम राजनीति भइदियो भने समाजमा तीब्र शोषण र असन्तुष्टि फैलिन्छ । राजनीतिले आर्थिक र सामाजिक न्यायलाई सम्बोधन गरेको हुन्छ । राजनीतिक अधिकारका लागि गरिने आन्दोलनको नैतिक पक्ष कमजोर भयो भने त्यसको घृणित असर समाजले खेपिरहन बाध्य हुन्छ । नेपालमा पढेलेखेका राजनीतिकर्मीहरूको जति संख्यात्मक रुपमा विकास भएको छ । त्यति नै असभ्य गतिविधि सिर्जना भइरहेको छ । मुलुकको गरिबी र अशिक्षाबाट पिल्सिएका अर्धचेतन नागरिकहरूको हिस्सालाई राजनीतिले प्रशिक्षित गर्न बाठा र धूर्त मान्छेहरू चाहँदैनन् । बरु उनीहरूको बाध्यतालाई उपयोग गरेर आफू शक्तिशाली बन्ने हर्कत सांधेको पाइन्छ । असल मान्छेहरू बेमेल होइन मेल चाहन्छन् । लिट्न होइन जुट्न चाहन्छन् । गोला, बारुद, बम धमकाबाट होइन आवाज, चेतना र एकताबाट रुपान्तरण गर्न चाहन्छन् । आतश, त्रास फैलाएर होइन सहज बनेर सबैको एकताबाट परिवर्तन वा विकास चाहन्छन् । परिवर्तनको वहावले हिंसा र हत्यालाई कहिल्यै स्थायी बनाउन सक्दैन अनि त्यसको सहाराले स्थापित हुनेलाई । अहिले हाम्रो परिवर्तनको संस्कृतिलाई कत्लेआम संस्कारले बिटुलो पारेर मुलुकको अंग–अंगमा बिखण्डनको तुस हुर्काएको छ । अग्रजहरूले वर्तमान र भावीका अनुजहरूलाई दिइने प्रेणा यही हो ?
नेपालमा एउटा जातले अर्को जातलाई निर्मूल वा निषेध बनाउने राजनीतिक, आर्थिक, सांस्कृतिक र सामाजिक लडाइ कहिल्यै भएको थिएन । जात–जाति माझ हिंसात्मक क्रुर युद्ध पनि नभएको एकले अर्कोलाई विस्थापित गर्न ‘ग्याङ एरिया’ पनि नबनाएको सामाजिक यथार्थतालाई जान–जान आज जातीय सद्भाव बिगारेर नेपालको अखण्डतालाई समाप्त गर्ने चालबाजी बनेको छ । यो नेपालीको लागि असोभनीय गतिविधि हो । बरु गरिखाने र ठगिखाने बीचको द्वन्द्व भने धेरै अगाडिबाट चर्किदै आएको सत्य हो । वर्गीय असमानता, भेदभाव, शोषण र अन्याय र अत्यचार चर्को रुपमा अझै विद्यमान छ । अन्तरजातीय शोषण नभएर एउटै जातभित्र पनि पहुँच, शक्ति, सामथ्र्य र हैसियत भएको व्यक्तिले त्यही जातको निरिह अशिक्षित, अवचेतन र कमजोर व्यक्तिलाई ठग्ने अनि उक्साउने प्रवृत्ति अहिले तिब्र बनेको छ । मानवीय जीवनतता खोजेको यस समयमा परिवर्तनको सारलाई बग्यांएर जातजातबीच एकत्व रहँदै आएको नेपाली समाजलाई असभ्य बनाउनु सर्वथा अन्यय हुनेछ ।
नागरिकहरूबीच बिकसित हुँदै आएको जातीय सहिष्णुता राष्ट्रिय एकताको आधार हो । नेपालीहरूले गौरव गर्ने संस्कृति एकतालाई भत्काउने षड्यन्त्र गर्नेहरू गरिब, असाहय र कमजोर नागरिकलाई अगाडि बढ्न नदिने दुरासय हो । परिवर्तनको सारलाई छोपेर शोषणको परम्परा जीवितै राख्ने नियत हो । बिपन्न, गरिब, उपेक्षित, सीमान्तकृत पीडित वर्गहरूको पहुँच, शक्ति, सामथ्र्य र हैसियत बढाउनका लागि संविधानसभा निर्माण भएको थियो । चर्को शोषणलाई निर्मूल गर्न नागरिक आन्दोलन भएको हो । हिंसा, हत्या, अपहरण, कब्जा र लुटमारलाई तह लगाउन संविधानसभा खडा भएको हो । राष्ट्रको अनि आफ्नो गरेर खानेहरूको राजनीतिक सुनिश्चितताका लागि संविधानसभा बनेको हो । शक्तिकेन्द्रहरूको चलखेललाई रोक लगाउन संविधानसभा बनेको थियो । अनि आज यी उद्देश्यको खिलावमा उग्र षड्यन्त्र किन भइरहेको छ ?
मुलुकमा हिंसात्मक चेतले पराकाष्ठा नाघेको छ । हिंसा हाम्रो मुलुकको ठुलो कलङ्क बनेर उदाएको छ । यो हिंसा गराउने पक्षहरूको श्रृङ्खला कसको उक्साहटमा बढोत्तरी हुँदैछ ? सब तमासा जनताले हेर्नेु पर्ने विवशता छ । बडेबडे बाठाहरू हिंसामा संलग्न छन् । तर रहन–सहन, खानपिन, बसउठ, कर्तव्य पालन, अधिकारको सदुपयोग र दायित्वबोधको समग्र सिंहालोकन गर्ने हो भने अनुशासनहीनताको कारणले हिंसात्मक संस्कार चुलिँदै गएको छ । आधुनिक सुविधाका श्रोत साधनको अनुचित प्रयोग, आपसी सम्बन्ध बिस्तारको अनुचित लाभ उठाउने प्रवृत्तिको विकास र भेषभूषा तथा बालीचालीको पश्चिमीकरण आदिले हाम्रो नेपालीत्वलाई विस्थापित गर्दै लगेको कारणले पनि हिंसात्मकतालाई थप बल र प्रोत्साहन गरेको छ । हाम्रो मुलुकको राजनीतिले हिंसालाई पुरै साथ दिएको छ । “आइन्दा यस्तो नगर्ने अब सुध्रने” भन्ने चेतनामुलक सजाय राज्यको तर्फबाट कानुनीरुपमा दिने गरेका छैन । हिंसात्मक कामहरूमा प्रायःजसो राजनीतिक मान्छे र राजनीतिक संगठनहरू नै संलग्न हुने गरेका छन् । राजनीतिक रुपमा प्राप्त गरेका अधिकारको पुरै दुरुपयोग हुने गरेका छ । अपराध गर्ने जो कोही भए पनि “यो हाम्रो पार्टीको” भन्दै पुसपास गरेर जोगाउने तर सुधार्ने पक्षमा कोही नरहने गरेकोले जघन्य हिंसाहरूको संस्कृति स्थापित हुँदै गएको छ ।
विपन्न, गरीब, पीडित र उपेक्षितहरूको त्याग र समर्पणले प्राप्त गरेको संविधान बनाइ गतिलो कानुनी राज्यको जग बसाउने संविधानसभा पनि हिंसा कै मनोविज्ञानले हत्या ग¥यो । हिंसात्मक मनोवृतिले नेपाली सार्वभौमसत्ता र अखण्डतालाई समेत चुनौति दिईरहेको छ । अनेक वहानाबाजीका हिंसात्मक छलकपटको मन्द विषको प्रयोगबाट नेपालीत्वलाई समाप्त पार्ने दुष्प्रयत्न राजनीतिक माध्यमबाट हुँदैछ । यस्तो संस्कार नेपालीहरूका लागि दुर्भाग्य हो । असभ्य गतिविधिले चरित्रलाई सखाप पार्दै लानेछ । अनि हिंसाका विभिन्न पक्षहरूको विकास हुँदै जानेछ । आज यहिं भइरहेको छ । समाजको व्यवस्थापन गर्ने मूलश्रोत राजनीति भएकोले सबभन्दा पहिले राजनीतिक क्षेत्र सफा हुन प¥यो नि । अनुशासन, नैतिक र इमान्दारितालाई मियो बनाएर राजनीतिक दलहरू अगाडि बढ्न आजको आवश्यकता हो । अधिकारको सही प्रयोग गर्दै कर्तव्यको पालना राजनीतिक खेलाडीहरूबाट अब पनि नदेखिनु दुर्भाग्य हुँदै गएको छ ।
 रङ्गको आधारमा हामी विभाजित हुनु हाम्रो नेपालीत्वलाई कमजोर पार्नु हो । हाम्रा आन्तरिक भावहरूको सुरक्षा गर्दै एकतामा बाँधिनुको अर्को विकल्प छैन । इगो र दम्भबाट हाम्रँे प्रगति हुन सक्दैन ।
navinnp45@gmail.com