पुस्तक रहने घर नै पुस्तकालय हो भन्ने भनाई आजको सन्दर्भमा सान्दर्भिक नहुन सक्छ । पुस्तकालयमा पुस्तक, पत्र पत्रिका, अडियो, भिडियो, माइक्रो फिल्म, माइक्रो फिचर, अनलाइन आदि सामग्रीहरु तथा ज्ञान विज्ञानका सामाग्रीहरु व्यवस्थित रुपमा संकलन, व्यवस्थापन, प्रशारण र संरक्षण गरिएको एक व्यवस्थित स्थान हो पुस्तकालय ।
पुस्तकालयका विविध बनौट र कार्यक्षेत्र हुन्छन् । जस्तै राष्ट्रिय, सामुदायिक, सार्वजनिक, शैक्षिक, विशेष पुस्तकालय आदि । यी सबै पुस्तकालयको अन्तिम लक्ष्य जीवन पर्यन्त पढ्ने, सिक्ने, नेतृत्व विकास गर्ने, कला र संस्कृतिको विकास, संरक्षण सम्बर्धन र प्रबद्र्धन गर्ने र सेवा प्रदान गर्ने नै हो । आम नागरिको सूचनाको हकलाई पनि पुस्तकालयले प्रत्यभूति गर्दछ । देशका नागरिक शिक्षित भए मात्र राष्ट्रको भविष्य उज्जवल हुन्छ । राष्ट्र निर्माणमा पुस्तकालयको महत्वपूर्ण भूमिका रहन्छ, किनकी पुस्तकालय जनताको विश्वविद्यालय हो, जसले औपचारिक र अनौपचारिक दुवै प्रकृतिका शिक्षालाई सहयोग पु¥याउँदछ ।
एक्काइसौं शताब्दीको प्रतिष्पर्धी युगमा आम नेपालीहरुलाई सफल, सक्षम र प्रतिष्पर्धी नागरिक बनाउन ज्ञान सामग्रीहरुका साथै सूचनाको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको हुन्छ । समाजको सर्वाङ्गीण विकासका लागि परम्परागत तथा मौलिक ज्ञान, सीप र प्रविधिहरुको संरक्षण र प्रबद्र्धन हुनुपर्दछ । जसका लागि पुस्तकालय एक वैकल्पिक माध्यम हो भन्ने बुझ्न सक्नु पर्दछ ।
विश्वमा पुस्तकालयको स्थापना कहिलेदेखि भयो भन्ने कुराको यकिन तिथिमिति नभए पनि कागज र लिपिको आविष्कार हुनुपूर्व इ.पू. ५५०० तिर सुमेरिया, आसिरिया, मेसोपोटामियाका बासिन्दाहरुले सर्वप्रथम ढुंगाको औजारले क्युनिफर्म लिपि गिलो माटोको खपटामा चित्रात्मक रुपले लेखेर घाममा सुकाएर वा यसलाई आगोमा पकाएर खपटा संग्रह गरी राख्दै गएको र यिनै माटाका खपटाहरुको संग्रह नै प्राचीन पुस्तकालय थियो भन्ने मानिन्छ ।
स्थापित भएकामध्ये आजसम्मको पुरानो पुस्तकालय सिरियाको इवोला भन्ने ठाउँमा रहेको मानिन्छ । समयको विकासक्रमसँगै विकसित राष्ट्रहरुमा पनि क्रमशः पुस्तकालयको स्थापना हुँदै गएको पाइन्छ । नेपालको सन्दर्भमा भने वि । स । १९५६ मा राष्ट्रिय पुस्तकालय स्थापना गरिएको थियो । पृथ्वीनारायण शाहले संग्रह गरी हनुमान ढोका दरबारमा राखेका पुस्तकहरुलाई ब्यवस्थित गर्ने उद्देश्यले राजा गिर्वाणयुद्ध विक्रम शाहले सर्वप्रथम तहसिल खडा गरी १८६९ साल भदौ ६ गते र १५ गतेको लालमोहर पछि राज्यले हस्तलिखित पुस्तकको संग्रह गर्ने र यसको रक्षा गर्ने कार्यको थालनी ग¥यो । त्यो दिन नै नेपालको इतिहासमा प्रथम कानुनी पुस्तकालय थियो । सोही मितिलाई पुस्तकालय दिवसको रुपमा मनाउन थालिएको हो ।
जंगबहादुर राणाको पालामा सो पुस्तकालयलाई मुन्सिखाना अन्तर्गत राखियो । वीर समशेरको पालामा दरबार स्कूलमा राखियो । त्यस पश्चात १९५७ मा त्रिचन्द्र कलेजमा घण्टाघर पुस्तकालयको नामाकरण गर्दागर्दै बीर लाइब्रेरी सरकारी पुस्तकखाना भनी नामाकरण गरियो । त्यसपछि सम्पूर्ण पुस्तकालयहरुको लागत खडा गरियो । वि.सं. २०२३ मा राष्ट्रिय अभिलेखालयको स्थापना भएपछि बीर पुस्तकालयका सबै संकलन राष्ट्रिय अभिलेखालयमा गरियो । अहिले राष्ट्रिय पुस्तकालय र केशर पुस्तकालय पनि यसै अन्र्तगत पर्दछन् ।
नेपालमा पुस्तकालयको इतिहास हेर्दा राणा शासनकालमा बीर पुस्तकालय खोल्ने कार्य भए पनि जनस्तरबाट पुस्तकालय खोल्ने कार्यलाई गैर कानुनी मानिन्थ्यो । वि.सं. १९८७ मा पुस्तकालय खोल्नुपर्छ भनी केही बुद्धिजीविहरु कस्सिएका थिए । उनीहरुको योजना सफल हुन दिइएन । भीम समशेरको पालामा काठमाडौंमा पुस्तकालय खोल्ने प्रयास गर्दा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, चित्तधर हृदय, धर्मराज थपलिया, बैकुण्ठप्रसाद लाकौल, तुलसीमेहर श्रेण्ठ, जितेन्द्रबहादुर शाह, शंकरदेव पन्त, प्रेमबहादुर कंसाकार, हर्षदास तुलाधर आदि ४०–४२ जना युवाहरुलाई राज्य विरुद्धको मुद्दा लगाएर प्रतिव्यक्ति सय रुपैयाँ जरिमाना गरी छाडिएको समेत इतिहास छ ।
सरकारको आङ्कुशसँगै काठमाडौं बाहिर पनि पुस्तकालय खोलिन थाल्यो । यसको शुरुवात पाल्पाका शिक्षाप्रमी अम्बिकाप्रसाद लाकौलको सकृयतामा आफ्नै निवासमा वि.सं. १९८३ मा पुस्तक पढ्ने दलानको नामबाट पुस्तकालय स्थापना भएको पाइन्छ । त्यसको १० वर्षपछि कपिलवस्तुको तौलिहवामा पशुपति प्रताप पुस्तकालय वि.सं. १९९३ मा स्थापित गरियो । वि.सं. २००३ मा पुस्तक पढ्ने दलानलाई तानसेन धवल पुस्तकालयको नामले पुनः स्थापना गरियो ।
यसरी एकपछि अर्काे पुस्तकालय संचालन गर्ने क्रम बढ्दै गएको छ । पुस्तकालय सञ्चालन गर्ने अभियान सुगम क्षेत्रहरुमा केही बढी देखिन्छ भने दुर्गममा यसको प्रभाव खासै देखिँदैन । पछिल्लो समयमा निजी, सामुदायिक र विद्यालयस्तरमा पनि पुस्तकालयको विकास क्रमश भइरहेको छ । पुस्तकालयको विस्तार र विकासमा कुनै नयाँ आयाम भने देखिँदैन, त्यसैले पुस्तकालय दिवसमा सबैले एक पुस्तक आफ्नो जन्म दिनसँगै पुस्तकालयलाई हस्तान्तरण गर्ने बानीको विकास गर्ने हो कि !