मोरङ/ आन्दोलनरत मधेसी मोर्चाका कार्यकर्ताले मोरङमा आइतबार बिहान एउटा भ्यानमा आगजनी गरी क्षति पु¥याएका छन् । विराटचोक सडकखण्डको सिग्राहा–७ मा बिहान को १ च ५९२९ नम्बरको म्याजिक भ्यानमा २०–२५ जनाको समूहले आगो लगाएको जिल्ला प्रहरीका प्रवक्ता डिएसपी प्रमोद खरेलले जनाए ।
उक्त समूहले भ्यानका चालकलाई समेत कुटपिट गरेको खरेलले बताए । यसैबीच सीमांकन प्रति असन्तुष्टी जनाउँदै संयुक्त मधेसी मोर्चा सहितका दल र समूहले आह्वान गरेको बन्दको २९ औं
दिन आइतबार पनि विराटनगरका बजार बन्द भएका छन् । विराटनगरको शनि मन्दिरदेखि उत्तर विद्युतीय रिक्सा र टेम्पो सञ्चालनमा रहेपनि कोसी राजमार्ग अन्तर्गत रोडशेष चोक र सो भन्दा दक्षिण मोटरसाइकल र रिक्सा मात्र चलिरहेको छ ।
३ सय ४३ गाडी स्कर्टिङ यसैबीच भारतबाट कच्चा पदार्थसहित विभिन्न सामान लिएर सिमावर्ती क्षेत्रमा बन्दका कारण रोकिएका २ सय २ सवारीसाधनलाई गएराति मोरङ प्रहरीले स्कर्टिङ गरी जिल्ला कटाएको छ ।
रानी भन्सार क्षेत्रमा रोकिएका २ सय २ मालबाहक ट्रक र कन्टेनरलाई स्कर्टिङ गरि मोरङको सीमाना कटाई सुनसरी पु¥याइएको डिएसपी खरेलले जनाए । यस्तै सुनसरीबाट आएर मोरङको विभिन्न स्थानमा रोकिएका १ सय ४१ वटा सवारीसाधनलाई सुरक्षा दिएर भारतीय सीमामा छोडिएको खरेलले बताए ।

मोरङ/ लगातार एक महिनादेखि भएको बन्द सर्वसाधारणलाई समस्या परेको जनाई सचेत नागरिक अभियानले बन्द खुलाउने वातावरण सिर्जना गर्न सरकार तथा आन्दोलनरत दललाई आग्रह गरेको छ ।

विराटनगरको ट्राफिक चोकमा शनिबार साँझ आयोजित कार्यक्रममा अभियानले सरकार र आन्दोलनरत पक्षबाट अविलम्ब वार्ता गरी मुलुकलाई समाधान दिनुपर्ने माग गरेको छ ।
लामो समयदेखिको बन्द र हडतालबाट सबै क्षेत्र अस्तव्यस्त भएकाले दुवै पक्षलाई सकारात्मक भएर वार्तामा आउने वातावरणका लागि दबाब दिइएको हो । कार्यक्रममा उद्योग सङ्गठन मोरङका अध्यक्ष शिवशंकर अग्रवालले बन्द र हडतालका कारण करिब ३२ दिनदेखि विराटनगरलगायत पूर्वी तराईको जनजीवन निकै कष्टकर भएको बताए । इन्सेकका क्षेत्रीय संयोजक सोमराज थापाले बालबालिकाको पढाइ प्रभावित भएको लामो समय बितिसकेको तर त्यसमा कुनै पक्ष गम्भीर नदेखिएको बताउँदै आन्दोलनरत पक्षलाई वार्तामा लगेर सबै क्षेत्र सञ्चालन गराउने वातावरणमा सरकार लाग्नुपर्नेमा जोड दिए ।

सुरुङ्गा/लायन्स क्लब अफ कनकाईले कुशेऔंशी तथा बाबुको मुख हेर्ने दिनको अवसर पारेर यहाँका एकजना जेष्ठ नागरिकलाई सम्मान गरेको छ । 

आइतबार क्लबका पदाधिकारीहरूले १०२ वर्षीय ज्येष्ठ नागरिक केशवप्रसाद तिम्सिनाको कनकाई नगरपालिका ३ सुरुङ्गास्थित घरमै पुगेर सम्मान गरेका हुन् । तिम्सिना वि. सं १९७१ साल भाद्र ९ गते खोटाङ जिल्लाको लामीडाँडा वडा नंं. ६ जन्मिएर २०२८ सालदेखि सुरुङ्गामा बसोबास गर्दै आएका छन् ।
जीवनको उकाली ओरालीमा नेपाली सेनामा भर्ना भइ दोस्रो विश्वयुद्धमा लडेको र उनी २०१२ सालमा सेवाबाट अवकाश लिएका लिए । कार्यक्रममा तिम्सिनालाई सम्मान पत्र, दोसल्ला, छाता, लौरो, फलफूल र नगदसहित सम्मान गरिएको हो । तिम्सिनाका ४ छोराहरू, १ छोरी, ३१ नाति–नातिना, ४५ पनाति–पनातिना र ७ जनाति–जनातिना रहेको बताइएको छ ।
लायन्स क्लब अफ कन्काईका चार्टर प्रेसिडेन्ट लीला चिमिरियाको अध्यक्षता रहेको कार्यक्रममा ज्येष्ठ नागरिक मञ्च झापा जिल्ला संयोजक भवानीप्रसाद दाहाल, कनकाई नगर सचिव रघुनाथ भट्टराईले मन्तव्य राखेका थिए ।
लायन्सका पीआरओ तीर्थराज खरेलले औचित्यमाथि प्रकाश पारेको कार्यक्रममा निर्देशक डीपी गौतमको स्वागत र पंण्डित हरिप्रसाद तिम्सिना र पण्डित गणेश पराजुलीले स्वस्ती वाचन गरेका थिए ।

पर्सी यानेकि हरितालिका तीज पर्व । महिलाहरूको महान पर्व । दिदी, बहिनी एकै ठाउँ भेला भएर दुःख, सुख बाँड्ने दिन पनि हो, यो । जीवनभरी दुःख र सुखका अनेक अनुभूतिहरूलाई संगालेर गृहिणी जीवनलाई आत्मसाथ गरेर सासु र ससुराको टोकसोलाई बिर्सिदिएर, मनभित्रका हाँसो र उमङ्ग भर्ने दिन पनि हो, हरितालिका तीज पर्व ।
यसपालिको तीज पर्व २०७१ सालको पर्वभन्दा अहिले बेग्लै पहिचान बोकेर आएको छ । २०७२ साल बैशाख १२ र २९ गतेको महाभूकम्पको असर अनि त्यसैको परिणामले हजारौं–हजार नेपालीहरूको दुःखद मृत्युको घटनाले गर्दा पनि यसपटक २ महिना अगावै नेपाली नारीहरूले तडक–भडकका साथ तीज पर्वमा रौनक ल्याएनन् । महाभूकम्पको त्रासदीले गर्दा मानव जीवनमा हर्ष र उमङ्ग जे जति भरिदिनुपर्ने थियो, त्यो भने यसपटक हुनै सकेन । महाविपत्तिको त्रासदी सेलाउन नपाउँदै राजनीतिभित्र आरोह, अवरोह दिनानुदिन अकल्पनीय हुँदै गएपछि त झनै नेपाली दिदीबहिनी दुःखी भएका छन् ।
त्यो पीडा महिलाहरूमा मात्र होइन, पुरुष वर्गहरूमा पनि ज्यूँका त्यूँ नै छ । महाविपत्ति र राजनीतिक माहौलमा देखिएको अराजकताको पीडाले गर्दा नेपाली नारीहरू प्रताडित भएका छन् । कतिको चुरा फुट्यो, कतिको सिन्दुर पुछियो, यस्तै–यस्तै सन्त्रास अनि सन्तापले गर्दा यसपालिको तीज पर्व आम जनताहरूबीच खुसी साट्न नसकिरहेको अवस्था छ । तर जे होस्, जसो–तसो चल्दै जाओस् जे भए पनि हाम्रो महान चाड हरितालिका तीज पर्व विशेष २०७२ ले तपाई हामी माइतीहरूलाई चेलीहरूले सुख दुःख चाँहि अवश्य बाँड्ने छन्, त्यसमा हामी सम्पूर्ण माइतीहरूको सहयोग र समर्थन चाँहि आवश्यक छ । यस पर्वको गाम्भीर्यता बुझेर हाम्रा दिदी, बहिनी तडक–भडक नगरी ‘समावेशी’ रुपमा यो पर्व मनाउनेछन् भन्ने कुरामा हामी विश्वस्त छौं र रहिरहनेछौं यसमा कुनै दुई मतै छैन । 

विशेषतः यो पर्वमा महिलाहरू आफ्नो स्वास्थ्य र श्रीमान्को दीर्घायुको कामना गर्दै परम्परादेखि निराहार व्रत बसेर मनाउँछन् । समयसँगै संस्कार र संस्कृतिमा पूरै परिवर्तन हुँदै आएको छ । हिजो जुन संस्कार र परिधिभित्र रहेर हाम्रा दिदीबहिनीहरूले यो पर्व मनाउँदै आएका थिए । अहिले त्यो पूर्ण रुप बदलिँदै–बदलिँदै आएका थिए । ‘हुँदा खाने र हुने खाने’ बीचको विभेद सृजना हिजो पनि थियो, अहिले पनि विद्यमान छ । हिजोका दिनमा मन्दिर–मन्दिर अनि शीतल चौतारी बर अनि पिपलको बोटमा गएर दिदी, बहिनीहरू एक आपसमा तीजको गीत गाएर नाच्ने गाउने गर्थे । हिजो आज परिवर्तित भएर त्यो संस्कार र संस्कृति अकस्मात बदलिन पुगेको छ । अहिले त्यो संस्कार महङ्गा–महङ्गा होटल र डिस्कोमा नाचगान गरेर तीज पर्व धनाढ्य नारी वगहरू मनाउन थालिसकेको अवस्था छ । गाउँ समाजमा बसेका न्यून आय आर्जन भएका दिदीबहिनीहरूलाई श्रृङ्गारका सामग्री र सुनचाँदी, गरगहना, महङ्गा–महङ्गा सारी, चोली लगाएर डिस्को धाउने परम्पराले गाउँ घरमा पढेका, हुर्केका दिदी बहिनीहरूलाई यो पर्वले विभेद गरिदिएको छ, कारण नारी असमानता र विभेद नै हो ।
यही बेमेलले गर्दाआज परम्परादेखि चल्दै मनाउँदै आएको हामी सबैको मौलिक पर्व तजि दिनानुदिन भड्किँदै आएको छ । गाँस, बास र कपासको खोजीमा आफ्ना सन्ततिलाई स्वदेशमै छोडेर विदेश गएका लाखौं लाख नारी, पुरुषहरूले मुग्लानबाट पठाइदिएको रकम एकै दिनमा स्वाहा बनाइदिएको घटना प्रेस मिडियामा दिनका दिन छाँपिदै आएको छ । तापनि कुनै निकाय पनि यसबारेमा खबरभित्र बेखबर छ । जुवा, तास, मदिरा सेवनमा लठ्ठिएर आफ्नो मौलिक पर्वलाई धुँवामा उडाउँदै पश्चिमी संस्कृतिको नक्कल गर्दै आफूभन्दा ठूला व्यक्तिको मान अनि मर्दनलाई बेवास्ता गर्ने परिपाटी नारी र पुरुषवर्गमा अझै पनि हटेकै छैन । अहिले तीज पर्वकै यो महामेलामा तीज पर्वलाई भड्काउने बेथितिपूर्ण गीत र सङ्गीतले त झनै युवा वर्गहरू दिनानुदिन बिग्रिँदै गएका छन् । सामाजिक सञ्जालदेखि गुगल, यु–ट्युबमा डाउनलोड गरेर देखाइएका वेभसाइटहरूका नग्न गीत तथा संस्कृतिले त झनै बिसङ्गति र विकृति मौलाउँदो अवस्थामा छ । पोहोर सालको तीजको लोकप्रिय गीत ‘मेरो त पिँठ्यूमा बेस्सरी चिलायो, चाया पो प¥यो कि जुम्रा पो स¥यो कि’ भन्ने गीतको बोलकी गायिका श्रीदेवी देवकोटाको स्वरको गीतमा सुष्मा कार्कीले नृत्य गरेकी थिइन् भने यसपटकको लोकप्रिय गीत ‘ढाडे बिरालो’ गीत पनि उनै गायिकाको स्वर र ज्योति मगरको नृत्यले त झनै नेपाली समाजमा तहल्का नै मच्चाइदियो । तत्पश्चात आएका अन्य गीतहरूमा ‘पानी पुरी चटपटे’ र ‘मेरो रुपैले पोखरामा तहल्का मच्चायो’ भन्ने तीज गीतले त युवादेखि वृद्धहरूलाई मनै लोभ्याइदिएको छ र त्यही गीतमा नेपाली नारीहरू नाचिरहेका छन्, गाइरहेका छन् । यो तीज पर्वसँगै आएका गीतका बोलहरू र नृत्यकारले लगाउने पहिरन र प्रस्तुति नै अमिल्दा छन्, जसमा माइती–चेलीबीच एकै ठाउँमा बसेर हेर्न नहुने दृश्यहरू छायाङ्कन गरिएका छन् । आखिर किन यस्तो विकृति बढिरहेको छ त तीज पर्वमा ? आगामी दिनमा गायिका, गीतकार र नृत्याङ्गनाको प्रस्तुति र गीतको बोलमा पनि रुपान्तरित भएर आउनु पर्दछ । प्रेमको पवित्र पर्वका रुपमा रहेको हाम्रो संस्कृतिको एउटा सुन्दर अंश तीज वैभव प्रदर्शनको माध्यम र विलासिताको अवसर आगामी दिनमा नबनोस् । छाडा संस्कृति र भेषभुषा, रीतिरिवाज अनि मौलिकतापनमा परिवर्तित संस्कृतिको पुनरावलोकन हुँदै जाओस् । कुनै दिन गाउँका भीर–पाखा, कुना–कन्दराहरूमा जीवनका दुःख–सुखका आन्दनाभूतिपूर्ण गाइएका गीतहरू शब्द सिर्जनामा आउन सकून् । सामूहिक रुपमा आयोजना गरिएका तीज विशेष कार्यक्रममा लोकगीतका लोक भाकामा सिर्जना गरिएका गीतहरू रेडियो र टेलिभिजनका आवाज अनि पर्दामा गुञ्जिरहून् । आगमी दिनमा यस्तो भड्किलो तीज हाम्रा दिदीबहिनीहरूले परिमार्जित गरेर अघि बढ्न सकून् । नारी सशक्तिकरणको पर्व हरितालिका तीज पर्व बन्न सकोस् । विकृति विसङ्गति र महिला हिंसाको अन्त्य, बालिका अपहरण अनि यौनजन्य गतिविधिको अन्त्य गरी सुनौलो पर्वको तीज बनोस् । पतिको दीर्घायुको कामना निराहार बसेर होइन, भक्तिभावले पतिको सेवा नारी वर्गहरूले गर्दै जान सकून् । संस्कृतिको नाममा विकृतिलाई प्रबद्र्धन गर्ने अभ्यासलाई सदाका लागि अन्त्य गर्दैै तीज पर्वभित्र लुकेको प्रेमको सुन्दर सन्देशलाई सम्मान हुने गरी नेपाली सु–संस्कृतिको हरितालिका तीज पर्व सम्पूर्ण दिदीबहिनीहरूले समावेशी तीज पर्वको रुपमा मनाऔं । तीजको रहर, आउँ बरी लै...........
omgautam817@gmail.com

मुलुकमा संविधान निर्माणको‌ कार्य अन्तिम चर‌णमा पुग्दासम्ममा हिंसाका अत्यन्तै‌ घातक र‌ जंगली बर्बर‌ता बिर्साउने‌ घटना दे‌खिन थाले‌का छन्‌ । सर‌कार‌ी कार‌बाहीमा दिनदिनै‌ के‌हि संख्यामा मधे‌शी मुलका आन्दो‌लनकार‌ीहरूको‌ ज्यान गइर‌हे‌को‌ छ‌ । आन्दो‌लनकार‌ीहरू पनि छुर‌ी, भाला जस्ता घर‌े‌लु हतियार‌सहित जुलुसमा निस्किएका छन्‌ । सर‌कर‌ सुर‌क्षा निकायलाई हदै‌सम्मको‌ संयम र‌हने‌न् निर्दे‌श गरि‌र‌हन्छ‌ । हिंसाको‌ यस्तो‌ रुप दे‌ख्न थालिएको‌ छ कि, घाइते‌ सुर‌क्षाकर्मी बो‌के‌र‌ अस्पतालका लागि गुडिर‌हे‌को‌ एम्बुले‌न्स आन्दो‌लनकार‌ीले‌ एकान्तमा र‌ो‌क्छन्‌ । पानी र‌ उपचार‌ मागिर‌हे‌को‌ निहत्था घाइते‌ सुर‌क्षाकर्मीलाई आन्दो‌लनकार‌ीले‌ नियन्त्रणमा लिन्छन् र‌ कुटि–कुटि ज्यान लिन्छन्‌ । ७ भदौ‌मा सुदुर‌पश्चिम ने‌पालको‌ कै‌लालीमा सुर‌क्षाकर्मीसाथ सुर‌क्षाकर्मीका एकजना दुई वर्षे‌ छो‌र‌ालाई नियन्त्रणमा लिएर‌ गो‌लीहानी ज्यान लिने‌ व्यक्ति र‌ समूहलाई कुन अर्थमा र‌ाजनीतिक शक्ति भने‌र‌ स्वीकार्नु‌ । यसपालि घाइते‌ प्रहर‌ीलाई एम्बुले‌न्सबाट थुते‌र‌ धानबार‌ीमा कुटे‌र‌ै‌ मार्ने‌लाई पनि कुनै‌पनि मान्यतामा र‌ाजनीतिक शक्ति र‌ तिनको‌ कार्यलाई र‌ाजनीतिक कार्य मान्न सकिन्न‌ । झन यसपालि त स्थानीय स्तर‌मा के‌हि आन्दो‌लनकार‌ीले‌ सीमापार‌ी भार‌तकालाई ने‌पालतर्फ नाकाबन्दी गरि‌दे‌उ भने‌र‌ हार‌गुहार‌ गर‌े‌को‌ पनि सुनियो‌‌ । घर‌ झगडा भयो‌ भन्दै‌मा छिमे‌कीलाई बाहिर‌बाट ताला लगाइदे‌उ भने‌र‌ छिमे‌की गुहार्नुलाई कुन हदसम्मको‌ र‌ाष्ट्रियताको‌ रुपमा बुझ्नु ? यी तमाम घटनाले‌ मुलुकको‌ र‌ाजनीतिक, सामाजिक र‌ र‌ाष्ट्रियताको‌ जगलाई हल्लाइर‌हे‌को‌ छ‌ । कुनै‌पनि शर्तमा पहिलो‌ मान्यता मुलुकको‌ र‌ाष्ट्रियताको‌ मजबुतिकर‌ण हुनुपर्दछ‌ । र‌ाष्ट्रियता खतर‌ामा पर्दा कुनै‌पनि क्षे‌त्र, जात र‌ वर्गको‌ उन्नति हुँदै‌न भन्ने‌ सामान्य ज्ञान आन्दो‌लन हाँक्ने‌हरूमा हुन जरुर‌ी छ‌ ।
कानुन र‌ विधि परि‌पालना गर‌ाउने‌ क्रममा र‌ाज्यले‌ हिंसाको‌ एउटा स्तर‌ अवलम्बन गर्न सक्छ‌ । उसले‌ र‌ाख्ने‌ प्रहर‌ी, से‌ना र‌ ऊसँगै‌ हुने‌ कानुन कार्यान्वयनकर्ता एकाईहरू सर‌कार‌ी हिंसाको‌ वै‌धानिक तथा न्यायसंगत पक्ष हुन्‌ । उसले‌ पनि से‌ना वा प्रहर‌ीको‌ प्रयाग खास विधिसाथ गर्नु पर्दछ‌ । मनलाग्दो‌ पार‌ाले‌ ति निकायको‌ प्रयागले‌ समस्या मात्र निम्त्याउँछ‌ ।
मुलुकमा हिंसाले‌ ठिक नतिजा दिँदै‌नर‌हे‌छ भन्ने‌ तथ्यका सबभन्दा जानकार‌ ने‌ता प्रचण्ड हुन‌ । उनको‌ ने‌तृत्वमा र‌ाज्य विप्लव गर्न शुरु गरि‌एको‌ हिंसाको‌ डढे‌लो‌ले‌ १३ हजार‌ बढीको‌ ज्यान लियो‌‌ । चार‌हजार‌ माथिको‌ संख्यामा मानिसहरू बे‌पत्ता पारि‌ए‌ । क्षती भएको‌ सम्पत्तिको‌ कुनै‌ ले‌खाजो‌खा छै‌न‌ । तर‌ उनियस्ता हठी ने‌ता निस्किए कि मुलुक र‌ मुलुकबासीको‌ नाममा उनले‌ एकशब्द माफी समे‌त उच्चार‌ण गर‌े‌का छै‌नन्‌ । अन्ततः उनि आफ्नै‌ पार्टी पंक्ति बचाउन सके‌नन्‌ । पाँच चिर‌ामा पार्टी फुटे‌को‌ दुःखी दृश्य पूर्व विद्रो‌ही ने‌ताले‌ हे‌रि‌र‌हे‌‌ । नियतिले‌ आजका हिंसाका पक्षपातिहरूलाई पनि आफ्नो‌ गर्तमा हुल्छ नै‌‌ । यति हो‌, त्यतिञ्जे‌लसम्म मुलुक तग्न सक्छ कि सक्दै‌न भन्ने‌ नै‌ आजको‌ मूल प्रश्न हो‌‌ ।

यो‌ मुलुकले‌ अहिले‌ भो‌गिर‌ाखे‌को‌ छ । नयाँ ने‌पालको‌ नयाँ संविधान बन्ने‌ प्रक्रिया अघि बढिर‌ाखे‌को‌ बे‌लामा संघीयता कुरूप र‌ त्यसबाट उत्पन्न को‌त पर्व दो‌हो‌रि‌ँदै जाँदा यो‌ पे‌चिलो‌ साथै जटिल मो‌डले‌ र‌ाजनीति निकासको‌ बाटो‌ बन्द हुँदैछ । सबैलाई दुःख भएको‌ हो‌ला, त्यसमा संविधान निर्माणको‌ कर्मकाण्डमा लागे‌का साधु, सन्त, महन्तजीहरूलाई । दुःख हुनु पछाडि जुनसुकै व्यक्ति हो‌स् या सामाजिक संघसंस्थादे‌खि र‌ाजनीतिक संस्थासम्म आफ्नै कार‌ण हुन्छ भने‌र‌ । अहिले‌ गुज्रिर‌हे‌को‌ दुःख, चिच्याहट, र‌ो‌दन, सन्नाटा संविधान निर्माणका कर्मकाण्डमा लागे‌का ब्राह्मण पूजार‌ी र‌ तिनका दलको‌ अस्वस्थकर‌ गतिविधिले‌ ल्याएको‌ परि‌वे‌शले‌ हो‌इन भने‌र‌ हिचकिचाउने‌ ठाउँ छैन । तिनीहरूलाई संविधान निर्माणको‌ अन्तिम अवस्थामा आइपुग्दा पनि यो‌ दे‌शमा कुन मो‌डे‌लको‌ संघीयता हो‌ भने‌र‌ जान्न र‌ भन्न नसक्ने‌ र‌ाष्ट्रका कथित निर्माताको‌ कार‌णले‌ यो‌ दे‌शमा आगो‌ बाल्ने‌ कामले‌ गर्दा दे‌श बलिसक्न लागे‌को‌ छ । यही संघीयताले‌ जिउँदै मान्छे‌ खान थाले‌को‌ छ । ने‌पालमा पटक–पटक जनआन्दो‌लन भए तर‌ ने‌पाली जनतालाई संघीयता यस दे‌शको‌ भौगो‌लिक धर‌ातलीय बनावट एकै प्रकार‌को‌ नभएको‌ले‌ वास्ता पनि थिएन, जाने‌का पनि थिएनन् ।
प्रत्ये‌क आन्दो‌लनहरू प्रजातन्त्र र‌ लो‌कतन्त्रलाई स्वायित्व साथै दे‌श विकासको‌ लागि थियो‌ । अहिले‌ जुन ताण्डव नृत्यहरू दे‌खिँदैछन्, यसलाई नहिच्किच्याइकन भन्नुपर्दा जुन बे‌ला (२०४६ सालको‌ आन्दो‌लनपछि) र‌ाजाको‌ या पञ्चायतको‌ को‌टबाट ने‌पाली जनताले‌ अधिकार‌ आफ्नो‌ को‌टमा लिएका थिए र‌ ने‌पाली जनताले‌ ने‌पाली कांग्रे‌सलाई बहुमतको‌ सर‌कार‌मा पु¥याएका बे‌ला तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरि‌जाप्रसाद को‌इर‌ालालाई अमत्याई लागे‌र‌ त्यो‌ बहुमतको‌ सर‌कार‌ हुँदा हुँदै त्यो‌ भन्दा अर्कै मो‌डे‌लको‌ सर‌कार‌ खो‌जे‌र‌ हो‌ कि आफ्नै घर‌भित्रका ज्ये‌ष्ठ सदस्यहरूलाई टाउको‌मा लाठी बजार्दै टुटुल्को‌ उठाउन बहुमतको‌ सर‌कार‌ आफै गिर‌ाउनु यो‌ दे‌श र‌ जनताका लागि यो‌ परि‌वे‌श आउनुको‌ मुख्य सुत्रपात सिद्ध हुँदैछ । त्यसपछि विस्तार‌ै अप्रजातान्त्रिक शक्तिहरू संगठित भई जनयुद्धदे‌खि धनयुद्ध र‌ त्यसले‌ उत्पादन गर‌े‌का विषादीयुक्त वस्तु फैलँदै अधर्मभित्रका धर्मगुरूलाई खो‌र‌ाक सन्तुलितयुक्त ओ‌जनले‌ विवे‌क र‌ बुद्धिलाई मस्ताना बनायो‌ ।
अहिले‌ त्यही बुद्धि र‌ विवे‌कले‌ दे‌शमा आगो‌ दन्किर‌ाखे‌को‌ छ । अचम्मको‌ कुर‌ा के‌ पनि छ भने‌ जसले‌ जनयुद्धदे‌खि धनयुद्धको‌ उर्जाशील उत्पादन गर‌े‌का वस्तुहरूको‌ खो‌र‌ाक खायो‌ त्यसले‌ त सच्चिन सक्ने‌ खो‌र‌ाकै थिएन । त्यसले‌ त सबैलाई संघीयता दियो‌ । र‌ाज्य बाँडफाँड गर‌ी सबै जातजाति र‌ सिधा निमुखा जनतालाई (मधे‌शी, दलित, मुस्लिम, अल्पसङ्ख्यक, पिछडावर्ग) प्रान्तको‌ बागडो‌र‌ समाल्ने‌ आश्वासन दिए तर‌ जसले‌ त्यस्तो‌ खो‌र‌ाक खाएका थिएनन्, जसले‌ दे‌श जनताको‌ अधिकार‌ र‌ विकास निर्माणका धे‌र‌ै र‌सिला, मिठा कुर‌ा गथेर्‌ । जसले‌ र‌ाजतन्त्रलाई वैधानिक निकटताभित्र ल्याएका थिए र‌ त्यति लामो‌ जर‌ो‌ गाडे‌को‌ पञ्चायती रुपी रुखलाई ढाले‌का थिए तिनीहरूले‌ पनि एकै थालीको‌ जुठो‌ खो‌र‌ाक एकै भान्सामा बसि खाएकाले‌ यो‌ चाँहि मुलुक र‌ मुलुकबासीका लागि अनौठो‌ र‌ घृणित कुर‌ा दे‌खिएको‌ हो‌ । त्यसको‌ अकोर्‌ कार‌ण आजको‌ र‌णभूमि भएको‌ हो‌ भने‌र‌ भन्नु नै पनेर्‌ दे‌खिन्छ । संघीयतालाई ख्यालठट्टा माने‌का थिए हो‌ला । संघीयताले‌ जनता अधिकार‌मुक्त हुन्छन् भन्ठाने‌का थिएन हो‌ला ।
अहिले‌ आफूहरू नै सवेर्‌सर्वा ठूला दल र‌ अजङ्गका ने‌ता भएकाले‌ ठुङ्ग्रो‌ मुङ्ग्रो‌ र‌ाज र‌जाइ र‌ कजाई गर्छौं भन्ने‌ ठाने‌का थिए हो‌ला । तर‌ अबको‌ स्थितिमा के‌–के‌ हुन्छ, यो‌ कुर‌ा कल्पनामा छ भने‌ यो‌ नसो‌चे‌ हुन्छ । धे‌र‌ै स्थानमा महाभूकम्पले‌ थङ्थिलो‌ पार‌े‌को‌ जनतादे‌खि गर‌ीब, मजदुर‌, किसान, शिक्षण संस्था, व्यवसायीलाई लामो‌ बन्द र‌ हड्ताल झन् जिउँदो‌ मुर्दा बनाएको‌ छ । दंगाग्रस्त क्षे‌त्र दे‌शैमा हुने‌वाला छ । सुर‌क्षामा खटिएका प्रहर‌ी प्रशासनको‌ आफ्नै सुरुक्षा छैन । से‌नाले‌ विस्तार‌ै दे‌शमा सर्वत्र स्थान ओ‌गट्दै छन् । मधे‌श आन्दो‌लनले‌ हिंसामा परि‌णत हुँदैछ । आन्दो‌लनकार‌ीका पक्षबाट बालबालिका र‌ वृद्धहरू लगायत महिलाहरूलाई मानव ढालको‌ रुपमा उपस्थिति गर‌ाइँदैछ । प्रहर‌ीहरूलाई हिंस्रक गतिविधिबाट पासविक हत्या गरि‌ँदैछ । सञ्चार‌ जातलाई निसानाको‌ सिकार‌ बनाइँदैछ । नागरि‌कहरूको‌ जीवनस्तर‌ अति कष्टकर‌ हुँदैछ । मानिसले‌ स्वतन्त्ररुपले‌ बाँच्न र‌ हिँड्डुल गर्न पाउने‌ अधिकार‌ समाप्त भएको‌ छ ।
प्रदर्शनकार‌ीहरूका बमबारुदले‌ बन्दुक लगायत घर‌े‌लु हतियार‌ले‌ सुर‌क्षा क्षे‌त्रमा आक्रमण गरि‌ँदैछ । प्रहर‌ीद्वार‌ा पनि आन्दो‌लनकार‌ीलाई आफ्ना अस्त्रशस्त्र प्रयो‌ग गनेर्‌ काम बाँकी र‌ाखे‌को‌ छैन । सभासदको‌ गन्तीको‌ धम्बले‌ संविधान जार‌ी गनेर्‌ र‌ाज्य पक्ष तम्तयार‌ छ । दे‌शको‌ कुल जनसङ्ख्याको‌ आधाभन्दा बढी जनसङ्ख्या विभिन्न आन्दो‌लनका नामले‌ सडकमा छन् । मधे‌शको‌ नामले‌, थारुहटको‌ नामले‌, लिम्बुवानको‌ नामले‌ हिन्दू र‌ाष्ट्रको‌ नामदे‌खि धर्म निर‌पे‌क्षसम्मका मुद्दा अगिसार‌ी संविधानमा स्थापित गर्न गर‌ाउन र‌स्साकस्सी गर‌ी र‌ाखे‌का छन् । ती मुद्दा सम्बो‌धन र‌ स्थापित नगर‌ाए संविधान ती तीन दल र‌ तिनीहरूका समर्थकहरूको‌ मात्र हुने‌ भएकाले‌ त्यस्तो‌ संविधान आए झने‌, आन्दो‌लनको‌ आँधीबे‌हर‌ी ल्याउने‌ ढो‌ल पिटिँदैछ । ए संघीयता त कस्तो‌ र‌हिछस्, तैले‌ गर्दा ने‌पालीहरूबीच सामाजिक सद्भावदे‌खि काटमार‌को‌ सृजना गरि‌स् दे‌शको‌ अस्मिता समाप्त पारि‌सकिस् । तैले‌ गर्दा विदे‌शीहरूलाई आँखा लगाउने‌दे‌खि त्यो‌ कालापानी, लिपुले‌क हुँदै सीमावर्ती क्षे‌त्रमा भार‌तीय पर‌े‌ड खो‌ल्ने‌ अवसर‌ दिइस् । अझै कति मान्छे‌ मानेर्‌ हो‌स् । ती संविधान निर्माणमा लागे‌का र‌ दे‌शलाई टुक्रा–टुक्रा पानेर्‌ ती उपल्ला तहका र‌ाज्यका हस्तिहरूलाई कुन अवस्थामा पु¥याउने‌ हो‌स् ।
सायद परि‌स्थितिले‌ जटिल मो‌ड लियो‌ भने‌ दे‌श छाडे‌र‌ भाग्ने‌ त बनाउँदैनस् ? तँ संघीयता हिंस्रक र‌हिछस् । हिंस्रकले‌ जसलाई पनि मार्छ । तँ ज्यादै भो‌को‌ र‌हिछस् । तैले‌ अरु प्राणीभन्दा यहाँका मान्छे‌ नै खान आइछस् । अहिले‌सम्म निक्कै खाइस् । ते‌र‌ो‌ पे‌ट अघाउने‌ बे‌लासम्म कतिलाई सिध्याउने‌ हो‌स् तैले‌ महिना भनिनस्, पुरुष, वृद्ध, मधे‌शे‌, पहाडी, प्रहर‌ी, जनजाति, दलित को‌ही भनिनस् । जुनबे‌ला आफ्नो‌ अवसर‌ पर्छ, त्यसैलाई सिकार‌ बनाइस् ।
अब झन् डर‌ाउनु पनेर्‌ बे‌ला आउँदैछ । ने‌ताहरू पट्टि पो‌ लाग्छ कि भने‌र‌ । यसै सन्दर्भलाई लिँदै गर्दा पंक्तिकार‌लाई एउटा कुर‌ो‌ याद आयो‌ यसबे‌ला । जुनबे‌ला पृथ्वी नार‌ायण शाहले‌ अकोर्‌ मूल कुर‌ा गर‌े‌छन् । त्यो‌ के‌ हो‌ भने‌ यो‌ दे‌श दुई विशाल दे‌शले‌ चे‌पे‌को‌ या दुई ढुङ्गाबीचको‌ तरुल हो‌ । तर‌ अहिले‌ बुझ्ने‌ प्रयास गर्दा के‌ लाग्छ भने‌ यो‌ दुई ढुङ्गाको‌ बारुद र‌हे‌छ । त्यस्तै अकोर्‌ कुर‌ा पनि याद आउँछ । कवि भूपी शे‌र‌चनले‌ एउटा कविता ले‌खे‌का थिए, जुन कविता थियो‌ “हुँदैन बिहान मिर्मिर‌े‌मा तार‌ा झर‌े‌र‌ नगए, बन्दैन मुलुक दुईचार‌ सपुत मर‌े‌र‌ नगए” । त्यो‌ पनि त्यस समयमा समसामयिक थियो‌ हो‌ला तर‌ अहिले‌को‌ सन्दर्भलाई जो‌ड्न खो‌ज्दा यस्तो‌ लाग्छ “हुँदैन बिहान मिर्मिर‌े‌ तार‌ा झर‌े‌र‌ नगए, बन्दैन अब दे‌श को‌ही कपुत मर‌े‌र‌ नगए” ।
यो‌ दे‌शका पछिल्ला गतिविधिलाई मध्यनजर‌ गर्दा तमाम दे‌शबासीको‌ मनमष्तिष्कमा र‌ाजनीति क्षे‌त्रको‌ कुरुप दे‌ख्दा मनो‌वैज्ञानिक रुपले‌ समे‌त यो‌ संघीयता र‌ नव निर्माणाधीन संविधानलाई कसर‌ी सहज तरि‌काले‌ अवतर‌ण हो‌ला भन्ने‌ विषयले‌ छटपट छ । संघीयता मसानघाटबाटै आएको‌ हो‌ भने‌ धे‌र‌ैलाई बाँच्ने‌ र‌ बचाउन कठिन छ तर‌ दे‌वस्थलबाट आएको‌ हो‌ भने‌ बाँच्ने‌ आशा गर‌ौं । हुन त के‌ हुन्छ, हे‌र्न बाँकी छ । संघीयता तँ के‌ गर्न आइस् ।

नगेन्द्रमणि न्यौपाने
दमक/केही बर्ष अघिबाट मात्र पूर्वका केहि मुख्य शहरहरुमा फाट्फुट देखिएको विद्युतीय इ– रिक्सा अहिले धेरै बजारहरुको टाउको दुखाईको विषय भन्दै गएको छ । आधुनिक प्रविधिबाट निर्माण भएका बिद्युतिय शक्तिबाट सञ्चालन हुने इ– रिक्साले बजारमा प्रवेश पाएसंगै यसको उचित व्यवस्थापन हुन नसक्दा अहिले जताजतै समस्या देखिन थालेको छ । 

पूर्वको झापालगायतका बजारहरुमा अहिले इ–रिक्सा व्यवस्थापनको विषय चुनौती जस्तै बन्दै गएको छ । सम्बन्धित सरोकारवाला निकायले यस विषयमा समयमानै गम्भिर बन्न नसक्दा पार्किङदेखि सञ्चालनका लागी सडकको समेत समस्या आउन थालिसकेको छ । जसका कारण अस्वस्थ प्रतिष्पर्धा पनि बढ्दै गएको स्वयमं सफारी चालकहरु बताँउछन ।
अहिले यहि समस्याले दमक नगरपालिकालाई पनि सताउदै लगेको छ । आवश्यकता भन्दा बढि ई–रिक्साले दमकमा धमाधम थपिदै लैजादाँ यसले समस्या ल्याउन थालिसकेकोे छ । अहिले दमक बजारमा मात्र दैनिक ५ सयका हाराहारीमा सिटी सफारीहरु नगरका सडकमा गु्ड्ने गरेका छन् । दमक नजिकका छिमेकी गाविसहरु लखनपुर, गौरादह, तोपगाछी तथा पूर्वी मोरङ उर्लाबारी नगरपालिकाका सफारीहरु पनि दमकमा सञ्चालन हँुदै आएका छन् । सानो पूँजी लागानी गरेर मध्यम वर्गीय मानिसहरुका लागि उपयुतm रोजगारीको विकल्प बनेको सिटि सफारी अहिले वजार क्षेत्रको अनुपातमा बढि हुदै जान थालेको पाइएको छ ।
हाल दमक नगरमा ४ सय १ वटा सिटी सफारी दर्ता भएको नगरपालिकाले जनाएको छ । यो संख्या थपिने क्रममा रहेको पाइएको छ । दमकमा जति जति सिटी सफारीहरु थपिदै जान्छन् त्यतिनै चुनौती पनि थपिने दमक सिटी सफारी व्यवसायी चालक संघका अध्यक्ष टेक बहादुर दाहाल बताउँछन् । दाहाल भन्छन्,– ‘नगरपालिकाले सिटी सफारी सञ्चालनका लागि हाल भईरहेको दर्ता प्रक्रिया ५ मा सिमीत गरिनुपर्छ र दर्ता भईसकेका सिटी सफारीहरुका चालकलाई स्थानीय स्वयात्त शासन ऐन बमोजिम हिजो रिक्सालाई दिएको अनुमती झै यसलाई  मान्यता दिनुपर्छ ।’ उनले भने–‘अहिले विना दर्ता पनि कतिपय सिटी सफारीहरु सञ्चालनमा रहेको हामीले अनुगमनका क्रममा भेटेका छौ, यसले जोखिम संगै अस्वस्थ्य प्रतिपर्धा पनि बढाएको छ, यसमा नगरपालिका गम्भीर हुन आवश्यक छ ।’ दाहाल भन्छन्,–‘यसले नगरपालिकालाई सवारी व्यवस्थापनमा पनि चुनौती थपिदै गएको छ ।’
उता दमक नगरपालिकाका कार्यकारी अधिकृत युवराज दाहालले खुल्ला बजारका कारण कसैको निजी व्यापार व्यवसायमा नगरपालिकाले हस्तक्षेप गर्न नमिल्ने बताँउछन् । व्यवसाय गर्न पाउने नागरिकको अधिकार भएकाले यतिनै संख्यामात्र नगरपालिकाले कोटा तोक्न नमिल्ने दाहालले बताए । तर नगरभित्र सञ्चालनमा आएका सिटी सफारीहरुलाई व्यवस्थापन गर्ने तर्फ भने नगरपालिका लागि रहेकोले चाँडै नै सरोकारवाला निकायहरुसंग सहकार्य गर्र्दै यसको उचित व्यवस्थापन गरिने दाहाल बताउँछन् ।
दमक नगरपालिकाले अहिले स्थानीय स्वायत्त शासन ऐन अन्तर्गत नगर क्षेत्रमा सफारी सञ्चालनका लागि प्रति सफारी दर्ता बापत ११ सय रुपैयाँ राजश्व लिएर नम्बर दिने काम गर्दै आएको छ । सिटी सफारी सञ्चालनका लागि आवश्यक मापदण्ड बनाएर भाँडादरको समेत निर्धारण गरेको भएपनि स्टेण्डको बनाउने तर्फ ध्यान दिन सकेको छैन् । सर्वसाधारणहरु भन्छन्– ‘दमकमा सिटी रिक्सा थामिसक्नु भएन् यसको उचित व्यवस्थापन गर्न नगरपालिका,
ट्राफिकको ध्यान गएको छैन् ।’
भारतीय संगै चिनबाट उत्पादित भित्रीएको सिटी सफारीहरु यहाँका व्यवसायीहरुले २ लाख २० हजार देखि २ लाख ९० हजार रुपैया सम्ममा लागनी गरेर सञ्चालनमा ल्याएका छन् । दमकमा सञ्चालनमा आएका सिटी सफारीहरुमा झण्डै १ सयका हाराहारीमा जति भाँडामा समेत सञ्चालनमा रहेका पाइएको छ । दिन दिनै जसो बढ्दो सिटी सफारीहरुलाई उचित व्यवस्थापनका लागी अविलम्ब नगरपालिककाले चालक अनुमति पत्र दिनु पर्ने उनीहरुको माग छ ।

काठमाडौं /संविधानसभाको एमाओवादीले असन्तुष्ट दलहरुसँग सहमतिका लागि संविधानसभाको प्रक्रिया केही दिन रोक्न माग गरेको छ । बिहीबार पेरिसडाँडास्थित पार्टी मुख्यालयमा बसेको पदाधिकारी बैठकले मधेसमा थप हिंसा रोक्न सरकार र शीर्ष नेताहरुले सहमति खोज्ने अन्तिम प्रयासस्वरुप प्रक्रिया केही दिनका लागि संविधानका धारामाथि मतदान प्रक्रिया रोकिनुपर्ने निर्णय गरेको हो । ‘कांग्रेस र एमालेसँग हामीले यसै निर्णयलाई प्रस्तावका रुपमा लैजाने भएका छौं’ चार घण्टा लामो बैठक सकिएपछि सञ्चारकर्मीहरुसंग कुरा गर्दै वरिष्ठ नेता बाबुराम भट्टराईले भने, आज बिहान प्रधानमन्त्री निवासमा हुने बैठकमा यसबारे छलफल हुनेछ ।

 सुरुङ्गा/ कनकाई स्पोटर्स एकेडमीद्वारा सुरुङमा आयोजित प्रथम वार्डस्तरीय फुटबल प्रतियोगिताको फाइनलमा वडा नम्बर २ र ५ विच भिडन्त हुने भएको छ । बिहीबार आयोजित दोस्रो सेमिफाइनल खेलमा वडा नं. २ ले ३ लाई ०–३ को विशाल गोल अन्तरले पराजित गर्दै वडा नम्बर २ ले आफ्नो फाइनल यात्रा पक्का गरेको हो ।

विजयी टिमका तर्फबाट खेलको १७ औं मिनेटमा मनोज राईले पहिलो गोल गर्दै टिमलाई अग्रता दिलाए । खेलको पहिलो हाफमा १ गोलले पछि परेको वडा ३ ले दोस्रो हाफमा दवाव स्वरुप थप २ गोल खान पुग्यो । वडा नम्बर २ का तर्फबाट दोस्रो हाफको १० औं मिनेटमा जर्सी नम्बर २२ का खेलाडि दिलीप राईले गोल गर्दै आफ्नो टिमलाई २–१ को अग्रता दिलाए । यसै गरी खेलको दोस्रो हाफको २२ औं मिनेटमा जर्सी ९ का खेलाडी दिलीप राईले पुनः गोल गर्दै आफ्नो टिमलाई ०–३ को स्पष्ट जित दिलाए । खेलको म्यान अफ द म्यान समेत उनै घोषित भए । अबको फाइनल खेल यही २६ गते वडा नं. ५ र २ बीच हुने प्रचार विभाग प्रमुख लीलाराज झापाली ले बताए ।

सोही दिन आयोजक र सुरुंगा जेसीज बीच मैत्री पूर्ण खेल समेत हुने मूल आयोजक समितिका संयोजक दुर्गाप्रसाद प्रसाईंले बताए । वडा नम्बर २ ले वडा नं. ४ र ३ को चुनौती पन्साउँदै फाइनल यात्रा तय गरेको हो भने वडा नम्बर ५ ले ६ र ७ लाई पराजित गरी फाइनल यात्रा तय गरेको हो ।

प्रजातन्त्रिक समाजवादका प्रणेता वीपी कोइरालाको १०१ औं जयन्ती मनाई रहेको छ आजको काँग्रेस । उनी १९ औं शताब्दीको उत्तरार्धतिर एउटा खातापिता र सचेत परिवारमा जन्मिएका हुन् । उनले राणा शासनको रौरव भोगे । सानै छँदा उनको परिवार भारतमा प्रवास गयो । राणा सरकारले उनका बाबु कृष्णप्रसाद कोइरालाले राणा दरबारमा एउटा झुत्रो कपडाको पार्सल पठाएपछि उनीहरूको परिवारको घोर दुर्दशा शुरु भएको थियो । जहानिया वंश परम्पार सहितको दुई तहको राजतन्त्र थियो उ बेला मुलुकमा । शाहवंशीय राजाहरूको नाममा श्री ३ हरूले चलाएका थिए अर्काे स्वेच्छाचारी शासन । जनतालाई दास र रैति ठान्थ्यो उ बेलाको सत्ताले ।
वीपीले प्रजातन्त्रको सपना देखेको युग त्यहि थियो, जतिबेला जनतालाई दाससरह मानिन्थ्यो । उनले दुनियाँमा कहिँ नभएको संवैधानिक राजतन्त्र नामको व्यवस्था नेपालमा प्रादुर्भाव गर्न सकिन्छ भन्ने सपना देखेका थिए, त्यो पनि कलिलो उमेरमा । विक्रम सम्बत्त १९९७ मा चार नेपाली सपुतहरू गंगालाल, धर्मभक्त, दशरथ चन्द, शुक्रराजलाई फासी दिएको समय आसपास उनि तिस बर्ष पनि नपुग्दै उनले राणा बिरोधी क्रन्तिलाई तेजिलो पार्ने सपना देखे । उनको केन्द्रबिन्दु विराटनगर थियो । गज्जबको कुरा त के भने २००७ सालको त्यत्रो परिवर्तनको नेतृत्व गरेको बखत वीपीको उमेर केवल ३७ बर्षको थियो । आजको दिनमा ३७ वर्षको उमेरका युबा नेताहरू पार्टीको कुनै गुटका नेताको चमर हल्लाउनमै सीमित छन् । उनिहरू धेरैजसो बिधार्थी राजनीतिबाट माथि उठन सकिरहेका छैनन् ।
उम्मेद र इच्छा भएको व्यक्तिले सानै उमेरमा पनि लामो राजनीतिक क्षितिजको पर्दा उघार्न सक्दोरहेछ भन्ने प्रमाण पनि हुन वीपी । तर आजको दिनमा काँग्रेसले वीपीको समाजबादलाई जीवन दर्शन बनाउन काँग्रेसले समेत सकेन । आजको काँग्रेसमा संवैधानिक राजतन्त्रदेखि गणतन्त्रसम्मका मान्यताहरू विधिवत रुपमा छन् । चर्काे किचलो धानिरहेको छ काँग्रेस । राजतन्त्रको बारेमा अझै काँग्रसको नेतृत्वका केहि व्यक्तिहरू दाहिने, देब्रे टिप्पणी गरिरहेका छन् । नीतिगत अस्पष्टता यथावत छ । भोकिो लक्ष्यको बारेमा धेरै बहस हुँदैन त्यो पार्टीमा । कार्यकर्ताहरूमा आर्थिक र सामाजिक अनुशासनको अर्काै मानक सृजना गर्नुपर्ने भएको स्थिति छ ।
धेरै मानिसहरू खासगरि काँग्रेस वृत्तकाहरू वीपीलाई महामानव भन्छन् । दिग्गज युवा काँग्रेस नेता बिश्वप्रकाश शर्माले केहि वर्षअघि दमकमा आयोजित एउटा सभामा भनेका थिए, वीपी मानव मात्र हो, उहाँ त लघु मानवका अगाडि मात्र महामानव देखिनुभएको हो । राजनीतिक कदको रुपमा धेरै प्रश्नको उत्तर समेटेको छ शर्माको यो भनाईले बिपि र आजको काँग्रेसको बारेमा ।

 जसरी मानव जातिसँगै यो नृत्यको जन्म भएको किंवदन्ती मानिन्छ । त्यसरी नै गीत, ताल र अभिनयको जन्म भएको मानिन्छ ।
छोटकरीमा भन्नुपर्दा ताल अथवा गीतको भाकामा आफ्ना मनमा लागेका तथा गीतले भनेका भावनालाई शरीरका अंगहरूद्वारा अभिनयको माध्यमले मनोरञ्जनका लागि प्रस्तुत गर्ने वा कलापूर्ण तरिकाले अभिव्यक्ति गर्नुलाई नृत्य मानिन्छ । सामान्यता, बाजाको नैनतालमा डुबी हावभाव गरी हात र खुट्टामा आँखा केन्द्रीत गरी नाचिने कलालाई पनि नृत्य मानिन्छ ।
हुन त, अहिलेसम्म नृत्य यही नै हो र यति नै हुन्छ भनेर कुनै सीमा कोरिएको छैन । लेखकहरूले जे बनाए पनि बाजा हो, उफ्रे नाच हो भन्ने उखान भनेजस्तै कुनै पनि गीतको तालमा शरीरको अंग ठीकसँग चलाएमा नृत्य हो भनिएता पनि नृत्य गर्दा कुनै कुराको भाव, अभिव्यक्त हुन जरुरी देखिन्छ । यो अभिव्यक्ति कलापूर्ण देखिन जरुरी हुन्छ । अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा मानव व्यवहारमा घटेको घटना, मानव समुदायमा गरिएको भाव नै नृत्य हो । अर्को कुरा मनबाट उठेको भावना वा कुनै कुराको अनुकरण गर्दै गीत तथा सङ्गीत बाद्यवादनमा ताल मिलाएर शरीरकै विभिन्न अङ्गद्वारा परम्परागत मान्यता अनुरुप अर्थपूर्ण तरिकाले प्रस्तुत गर्नु नै नृत्य हो । माथि लेखिएका कुराहरूका साथ लोक मान्यताअनुसार विभिन्न जातजाति, धर्म–संस्कृतिको परम्परा अनुसार चलिआएका रीतिरिवाज, सांस्कृतिक तथा व्यवहारिक चालचलनका नाचहरू नेपाली लोक नृत्य हुन् । 

संस्कृतिको धनी हाम्रो देश नेपालमा यस्ता सांस्कृतिक सम्पत्तिहरू असङ्ख्य छन् । यस्ता सांस्कृतिक सम्पत्तिको चर्चा गर्दा यहाँ बसोबास गर्दैै आएका आदिबासी जनजातिहरू र तिनीहरूको संस्कृतिको कुरा नै प्रमुख आउँछ र ती कुराहरूलाई चर्चामा ल्याउन आवश्यक पर्छ । जस्तै हाम्रो देशमा आदिबासीहरू राई, लिम्बू, गुरूङ्ग, मगर, शेर्पा, तामाङ्ग, नेवार, राजवंशी, बाँतर, धिमाल, सतार, थारु, मुसर, माझी, आठपरीया, कोचे, मेचे, दनुवार, सुरेल, जिरेल जस्ता थुप्रै जातिमा रहेका भाषा, संस्कृति, धर्म र परम्परा नै हाम्रो नेपालीका सांस्कृतिक सम्पत्ति हुन् । यिनै संस्कृतिलाई नै हामी लोक संस्कृति मान्छौं । वास्तवमा भन्नुपर्दा यिनै संस्कृति अन्तर्गत रहेका गीत तथा नृत्यलाई लोकगीत र लोक नृत्य भन्छौं । यिनै लोक संस्कृतिको आधारले सम्बन्धित समुदायको संस्कृति झल्काउँछ । यसरी हामीले परम्परागत रुप मानिँदै आएको हुनाले लोक संस्कृति महान् मानिन्छ ।
संसार भरीमा आफ्नो पहिचान गराउने माध्यममा त्यस देशको संस्कृति र कलाले पनि महत्वपूर्ण स्थान ओगट्छ । यसरी संस्कृति झल्काउने प्रमुख माध्यमहरू मध्ये नृत्य पनि प्रमुख हुन आउँछ । मानिसहरूमा जब चेतनाको विकास भयो, सामाजिक रुपमा बसोबास गर्न थाले र सामान्य नियम र नीतिमा समाज हिँड्न थाल्यो । तेरो र मेरो भावनाको विकास भयो । त्यसपश्चात मानिसहरू समूह–समूहमा विभाजित भए र आ–आफ्नो नीति, नियम र संस्कार निर्माण गर्न थाल्यो । त्यसरी सही संस्कार र परम्परालाई परापूर्व कालदेखि हालसम्म जानेबुझे बमोजिम मान्दै र मनाउँदै आएको संस्कृति नै वास्तवमा लोक संस्कृति हो । लोकसंस्कृतिहरू तथा लोकनृत्यहरू हामी विश्व समुदायमा परिचयको रुपमा भेटघाटको अवसर तथा आनन्द प्राप्तिको रुपमा र जाति झल्काउने जाति परिचयको रुपमा र परम्परागत कुराको संरक्षणको रुपमा लिन सक्छौं । यो आ–आफ्नो समूह र समुदायको वा जाति विशेषको छुट्टाछुट्टै हुन्छ । यही माध्यममध्ये लोकनृत्य एक हो र वास्तवमा लोक नृत्य नै त्यही हो जसले जाति विशेषको संस्कृतिलाई दर्शाउँछ ।                दमक–१३, झापा

झापा पोष्ट दैनिक
दमक÷नेपाली कांग्रेसले वुधबार दमकसहित देशैभरि वीपी कोइरालाको   १०१ औ जन्मजयन्ती विभिन्न कार्यक्रमहरुको आयोजना गरि मनाएको छ । कांग्रेस क्षेत्र नंम्वर ७ झापाले तीन गाविस र दमक नगरपालिकाका १९ वटै वार्डहरुमा एकैसाथ विपी जयन्ती मनाएको छ । पार्टीको जिल्ला कार्य समितिको निर्णय बमोजिम जिल्लाका सवै गाउँ, नगरहरुमा विभिन्न कार्यक्रमहरुको आयोजना गरिएको पार्टीका जिल्ला सभापति उद्धव थापाले जानकारी दिए ।

यसैगरि कांग्रेस दमकका सभापति ढुण्डीराज भण्डारीका अनुसार दमकका १७ वटा वडाहरुमा वीपी जयन्ती मनाएका छन् । दमकको वडा नं. १० मा भएको कार्यक्रममा क्षेत्रीय सभापति शेर बहादुर भट्टराईले वीपीको आदर्शले अहिलेको समयमा पनि मुलुकलाई निकास दिने बताए । उनले भने,–‘ विपी कांग्रेसको मात्र नेता नभएर नेपालीहरुको नेता थिए ।’  कार्यक्रममा नेपाल बिद्यार्थी संघ झापाका पूर्व सभापति पर्शु रिजालले विपीको मेलमिलापको नीति अहिलेको समयमा अझ सान्दर्भिक भएको विचार राखेका थिए ।
यस्तै वडानम्बर १ का वडा सभापति पदम वुढाथोकीको अध्यक्षता तथा महाधिवेशन प्रतिनिधि चन्द्रा खड्काको प्रमुख आतिथ्यतामा कार्यक्रम भएको छ । यसैगरी वडानम्बर २ का पार्टी सभापति रोशन विष्टको अध्यक्षता तथा जिल्ला सदस्य महेन्द्रसिंह निरौलाको प्रमुख आतिथ्यतामा भएको थियो । त्यस क्रममा पार्टीका प्रकाश भण्डारी,प्रकाश चन्द्र पौडेल,पुष्प तिम्सीना लगायतकाले वीपीको आर्दशका बारेमा बोलेका थिए ।
 यस्तै दमक–३ मा पनि वीपी सम्बन्धी अन्तरकृयाको आयोजना गरिएको थियो सो कार्यक्रम वडासभापति भागवत दुलालको अध्यक्षतामा भएको  थियो । यसैगरी वडानम्बर ४ मा जिल्ला सदस्य हरि प्रसाद सुबेदीको प्रमुख आतिथ्यतामा तथा वडा सभापति पूर्ण प्रसाद भट्टराईको प्रमुख आतिथ्यतामा कार्यक्रम सम्पन्न भएको थियो । यस्तै दमक– ५ मा मंगलबार नै वीपी जयन्ती गरिएको थियो ।
यस्तै दमक– ६ मा वडा सभापति डिल्ली चापागाईको अध्यक्षता तथा जिल्ला सदस्य भूमिराज राईको प्रमुख आतिथ्यतामा कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ । दमक –७ मा वडा सभापति गम्भिरमान ख्डकाको अध्यक्षतामा महाधिबेशन प्रतिनिधि हुकुमसिंह राईको प्रमुख आतिथ्यतामा कार्यक्रम भएको जनाईएको छ ।
यसैगरि दमक–८ मा कार्यक्रमा प्रशिक्षण विभाग जिल्ला सदस्य प्रर्शुराम रिजालको प्रमुख आतिथ्यतामा तथा वडासभापति टंक पाण्डेको अध्यक्षतामा कार्यक्रम सम्पन्न भएको थियो । त्यसैगरी दमक–९ का सभापति भिम कार्कीको अध्यक्षता तथा नेपाल तरुण
दलका झापा क्षेत्रनम्बर क्षेत्रीय सभापति गोकुल श्रेष्ठको प्रमुख आतिथ्यता तथा महाधिबेशन प्रतिनिधि दिलबहादुर बुढाथोकीको विशेष उपस्थितिमा कार्यक्रम सम्पन्न भएको जनाइएको छ ।
दमक वडा नम्बर ११ मा नगर सभापति ढुण्डिराज भण्डारीको प्रमुख आतिथ्यता तथा वडा सभापति मणी बुढाथोकीको अध्यक्षतामा कार्यक्रम सम्पन्न भएको थियो । उता वडानम्बर १२ वडामा भने आमन्त्रीत जिल्ला सदस्य तेजु धिमालको प्रमुख आतिथ्यतामा तथा वडा सभापति देवीप्रसाद कोईरालाको अध्यक्षतामा कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ ।
यसैगरी वडा नम्बर १३ र १६ आज कार्यक्रम हुने भएको छ । यसैगरि, दमक– १४, १५ र १७ नम्बर वडामा समेत क्रमशः वडा सभापतिहरु राजेन्द्र तामाङ, राजकुमार गौतम र अर्जुन धिमालको अध्यक्षतामा कार्यक्रम भएको जनाइएको छ । वडानम्बर १७ मा भएको कार्यक्रमको प्रमुख अतिथि महाधिवेशन प्रतिनिधि गोपाल अग्रवाललगायतका रहेका थिए । यसरी नै बडा नम्बर १८ मा वडा सभापति राजेन्द्र भण्डारीको अध्यक्षता तथा नगर सचिव विरेन्द्र पोख्रेलको प्रमुख आतिथ्यतामा कार्यक्रम भएको थियो भने वडानम्बर १९ मा वडा सभापति भानुभक्त न्यौपानेको अध्यक्षता तथा महासमिति सदस्य राजन ढुंगानाको प्रमुख आतिथ्यता र जिल्ला कोषाध्यक्ष देवी प्रसाद दाहालको विशेष उपस्थितिमा कार्यक्रम सम्पन्न भएको थियो । सोहि अवसरमा वडा नम्बर १९ वडा समितिको कार्यालय पनि उद्घाटन भएको जनाइएको छ ।
यसैगरि, १०१ औ वीपी जयन्तिका अवसर पारेर बुधबार लखनपुरमा बृक्षारोपण गरिएको छ । कांग्रेस लखनपुर गाउँ समितिले आन विहान स्थानीय सरस्वती माध्यमिक विद्यालयको प्राङगणमा बृक्षारोपण गरेको थियो । त्यस क्रममा विद्यालयमा विभिन्न फलका ४० वटा विरुवाहरु रोपिएका पार्टीका कार्यवाहक सभापति बालकृष्ण गौतमले जानकारी दिए । त्यहाँ आँप, लिच्ची, कागती,कटहर जातका विरुवाहरु रोपिएका थिए । पार्टीका जिल्ला सदस्य उमाकान्त आचार्यको प्रमुख आतिथ्यतामा भएको थियो  थियो भने महिला संघकी गाउँ सभापति बुद्धिमाया शिवाकोटीले स्वागत मन्तव्य राखेकी थिईन् ।
यसैगरि गौरादहमा कांग्रेस गाउँ समितिले वीपी जयन्ती मनाएको छ । पार्टी कार्यालयमा भएको सो कार्यक्रममा वक्ताहरुले वीपीको समाजवादी नीतिका बारेमा चर्चा गरेका थिए । गाउँ सभापति हेमन्त कार्कीको अध्यक्षतामा भएको सो कार्यक्रममा पार्टीका महासमिति सदस्य तथा संबिधानसभाकी प्रत्यासी रामकुमारी पौडेलले वीपी कोइराला कांग्रेसका मात्र नेता नभएको उल्लेख गरिन् । वीपी यो मुलुकका नै महामानव थिए, नेतृ पौडेलले वीपीको नीति अझै सवैले अनुशरण गर्न सकेको भए मुलुकले यस्तो अवस्था भौगु नपर्ने बताईन् । त्यस क्रममा पार्टीका जिल्ला सदस्य यादव सेढाई, किसान संघका जिल्ला सदस्य मदन सम्बाहाम्फे, महिला संघकी गाउँ सभापति उर्मिला कार्की लगायतकाले बोलेका थिए ।
यसैगरि, शिवसताक्षीस्थित कांग्रेस नगर समितिले पनि वीपीको जयन्तीका अवसरमा विविध कार्यक्रमहरुका साथ मनाएका छन् ।
नेपाली का्रग्रेस शिवसताक्षी–७ को आयोजनामा शिवसताक्षी झरना तपोवन क्षेत्रको वनवाटिका क्षेत्रमा वृक्षारोपण कार्यक्रम सम्पन्न गरेको हो । टिक, मसला, सत्तीसाल जात लगायतका १०० भन्दा बढी विरुवाहरु रोपिएका थिए ।
कार्यक्रममा कांग्रेस जिल्ला उपसभापति देउमान थेबेले आफ्नो मन्तव्यमा विरुवा रोपेर मात्र वि.पी.को सपना पूरा नहुने भन्दै रोपेका विरुवा हुर्काउनका लागि बेलाबखत गोडमेल र मलजल गर्नुपर्ने औल्याएका थिए । कार्यक्रममा नेपाली कांग्रेस शिवसताक्षीका नगर समितिका सभापति पर्शुराम ढुङ्गाना, सचिव अशोक बस्नेत, धनबहादुर कटुवाल लगायतले वि.पी.को राष्ट्रप्रतिको योगदानका साथै साहित्यप्रति उनले गरेको अतुलनीय कार्यको खुलेरै प्रशंसा गरेका थिए । वडा नं. ७ का सभापति लेख बहादुर कार्कीको सभापतित्वमा सम्पन्न कार्यक्रमको सञ्चालन वडा सचिब खगेन्द्र बजगाँईंले गरेका थिए ।
त्यस्तै शिवसताक्षी न.पा. ५ को आयोजनामा डुडामारीस्थित भगवती नि.मा.वि.मा समेत वीपी जयन्ती मनाईएको छ । रतन थिङ्गलाबोको प्रमुख आतिथ्यतामा भएको सो कार्यक्रममा    सोही क्षेत्रका अरुणोदय प्रा.वि.का कक्षा १ देखि ५ सम्म र भगवती नि.मा.वि.का कक्षा १ देखि ७ सम्मका गरिब तथा जेहेन्दार विद्यार्थीहरुलाई शैक्षिक सामाग्री समेत वितरण गरेका थिए । वडा नं. ५ का सभापति गणेश श्रेष्ठको सभापतित्वमा सम्पन्न कार्यक्रममा सतासीधाम मन्दिर विकास समितिका अध्यक्ष प्रसाद सुब्बा, दिपेन्द्र खत्री, दिलबहादुर कुँवर लगायतले वि.पी.को योगदानको बारेमा बोलेका थिए ।

 आजको दिनमा वीपीमाथि समिक्षात्मक हिसाबमा केही लेख्ने प्रयत्न गर्नु एउटा सानोतिनो जोखिम मोल्नु जस्तो भइसकेको छ । उसैपनि नेपाली समाज जिवित ब्यक्तिको दानवीकरण र मृत व्यक्तिको देवत्वकरणमा सिद्धहस्त छ । वीपीले नेपाली समाजका यी दुवै अतिहरू बेहोरे । बाँचुञ्जेल र मरेपछि पनि ।
फेरि हामीले जीवित वीपीलाई जान्न पाएनौं । म जन्मेको तीन चार वर्षपछि नै बितिसकेका वीपीलाई पढेर र उहाँसँग संगत गरेकाहरूलाई सुनेर वीपीलाई जान्न सकियो अलिअलि । हामीभन्दा पछिको पुस्ताले या त मानिसहरूको रे मा या त लेख, पुस्तकहरूबाट वीपीलाई जान्लान् ।
वीपी बि.सं. १९७१ भदौ २४ मा जन्मिए । गएको वर्ष वीपीको जन्म शताब्दी पनि मनाईएको थियो । राणाशासनबिरुद्ध जुधेका पिताजी कृष्णप्रसाद कोइराला र दिव्यकुमारीका माइला पुत्र विशेश्वर प्रसाद कोइराला कालान्तरमा नेपाली राजनीति र साहित्य लेखनमा एउटा सशक्त हस्तक्षेपकारी व्यक्तित्वका साथ उपस्थित भए । उपन्यासै ६ वटा लेखेः तीनघुम्ती, सुम्निमा, नरेन्द्र दाई, मोदि आइन्, हिटलर र यहुदी, बाबु, आमा र छोरा । दुईवटा कथासंग्रह निस्कियोस् दोषी चश्मा र श्वैतभैरवी । आफ्नो कथामा जीवनी लेखे । मलाई उनको आफ्नो कथाले निकै तानेको छ । उनको देहन्तपछि निस्कियो आत्मबृतान्त, जेल जर्नल र फेरि सुन्दरीजल । 

साहित्यमा विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाले आफ्नो सग्लो छवि र धार बनाए । आजपनि वीपीलाई आदर्श मानेर उनको लेखन धार समातेर पछि लाग्ने नयाँ नयाँ लेखकहरूको कमी छैन । कतिपयले उनको लेखनलाई अराजकतावादी धारबाट संक्रमित भनेपनि त्यतिबेलाको नेपाली समाजको चेतनाको स्तरबाट तयस्तो टिप्पणी आएझैं लाग्छ । राजनीतिमा भने वीपी निकै विवादित पात्रका रुपमा पढिन्छन्, साहित्यमा भन्दा ।
वीपी देशमा शताब्दी भन्दा बढी समयदेखि बहिरहेको निरंकुशताको कालो खोलाको धार फेरिदिने आन्दोलनको अगुवा बन्छन् । मानिसहरू सत्ताबाहिर रहँदा क्रान्ति, परिवर्तन र विप्लवका चर्का कुरा गर्छन् र सत्तामा पुगेपछि लज्जावती झारझैं लल्याकलुलुक भएर बाहिरिन्छन् । वीपी नेतृत्वको सरकारले २०१५ को चुनावी घोषणापत्रलाई सरकारमा पुगेर भटाभट कार्यन्वयन गर्न थाल्यो ।
सम्भवत जनताको छोराले सत्तामा बसेर गरिएको सबैभन्दा वैधानिक क्रान्ति वीपी नेतृत्वको सरकारले गरेको बिर्ता प्रथा खारेज, राज्य रजौटा उन्मूलन लगायत थियो । २०१६ पौष १९ मा विर्ता उन्मुलन भएको घोषणा गरियो । राणाकालीन शोषणको सबैभन्दा बलियो जग विर्ता प्रथामाथि वीपी सरकारले क्रान्तिकारी हस्तक्षेप र्गयो बैधानिक रुपमा । देशको कृषियोग्य भूमिको करिब ३६ प्रतिशत विर्तावालहरूको अधिनमा थियो । तराईमा वीरशम्शेर, चन्द्र शम्शेर, भीम शम्शेरको परिवारको नाममा मात्रै ३, ६३, ३६९ बिगाहा जमिन विर्ताको रुपमा थियो । ठूला विर्तावालहरू सरकारलाई कर नबुझाई मोहीबाट प्राप्त कुतले ऐश आरामको जिन्दगी चलाइरहेको थिए ।
आजको दिनमा आफ्नो एकइञ्ची स्वार्थमा दखल पुग्नासाथ प्रलय मच्चाउने सामन्त, जमिनदार, विर्तावालहरूले उतिबेला वीपीको कदम बिरुद्ध कति आगो ओकले होला ? राजालाई विर्ता खारेजबिरुद्ध विन्तिपत्र चढाए । ठाउँ–ठाउँमा सडक प्रदर्शन गरे । तर वीपीले ‘हावा, पानी घाम र भूमिमाथि त्यसको अधिकार हुन्छ, जो त्यसको भोगचलन गर्छन् । भूमिमाथि जोत्ने किसानको हक हुनुपर्छ । जबसम्म जोत्ने किसानको हक जग्गामाथि हुँदैन तबसम्म मलाई सन्तोष छैन (डा. सुर्यमणि अधिकारी, नेपाली कांग्रेसको इतिहास)’ भनेर विर्तावालहरूको सामना गरे । आज गरिखाने किसानहरूलाई एकधुर जमिन दिने बिषयमा वीपीले खोल्नुभएको र लडेर जोगाउनुभएको पार्टी नेपाली कांग्रेसका नेताहरू सबैभन्दा बढी बिरोधीका रुपमा उभिन्छन् । वीपीका सपना र आर्दशहरूलाई टुकुचमा फालेर वीपी हिँडेको बाटोमा पदयात्रा गर्ने आडम्बरी भक्तिभाव देखाउँछन् वीपीप्रति जसरी वामपन्थीहरू माक्र्सका फोटो टाँसेर खोलिएका पार्टी कार्यालयहरूमा बसेर सामन्तहरूको जस्तो जिविका चलाउँछन् ।
वीपी सरकारले चितवनमा १८, ५२२ सुकुम्वासी परिवारलाई पुर्नवास गरायो । आज हामीले दश बर्षसम्म लडेर सत्तामा पु¥याएका नेताहरूले सुकुम्वासीलाई बर्षे झरीमा पुलिस र डोजर लगाएर खोलातिरको झुपडीबाट निर्दयतापूर्वक लघारेको आफैंले देख्यौं ।
वीपी सरकारको निर्णय ऐतिहासिक घटना थियो गरिखाने नेपाली किसानहरूको इतिहासमा । भव्य र शानदार क्रान्तिकारी कदम थियो । मुखले हैन, सत्तामा गएर, आन्दोलनबाट सत्तामा पुगेकाहरूले आजसम्म गरेको सबैभन्दा क्रान्तिकारी र सर्बहारा, किसान पक्षीय विप्लव थियो । बैधानिक विप्लव । त्यसपछि २०६४ जेठको १४ गते राती जननिर्वाचित संविधानसभाले मात्रै त्यस्तो क्रान्तिकारी घोषणा गर्न सकेको छ–देशलाई गणतन्त्रमा लैजाने घोषणा ।
२०६४ को फैसलाभन्दा ज्यादा जोखिम २०१६ को विर्ता उन्मुलन प्रकरणमा वीपीले स्वीकारेका थिए । राणाहरूले आफ्नो सत्ता टिकाउन प्रभावशाली व्यक्तिहरूलाई विर्ताको रुपमा दिइएको वनजंगललाई वीपी सरकारले राष्ट्रियकरण ग¥यो । त्यतिन्जेलसम्म पनि देशमा थुप्रै राज्य र रजौटाहरू थिए । मुस्ताङ्ग, गल्कोट, जाजरकोट, सल्यान, प्यूठान, दुल्लु, दर्ना, बाजुरा, बझाङ्ग जस्ता राज्य रजौटाहरूको आङ्खनै अदालत, माल र प्रहरीसमेत थियो । देशभित्रै थुप्रै समानान्तर राज्यहरू अस्तित्वमा थिए । रैतीलाई शोषण गर्थे । बच्चा जन्मिदा, बिहेमा समेत शासकलाई नजाराना चढाउनु पथ्र्यो । वीपी सरकारले २०१७ जेठ १ मा दुल्लु राज्य अदालतसहित गुल्मी जाजरकोट, दाङ्ग, बझाङ्ग, फलावाङ्ग, गलकोट राज्य अदालत र गह्रौंकोट कचहरी खारेज गरि इलाका अदालत गठन ग¥यो । यसको विरोधमा उत्रिएका बझाङ्गी राजाको वीपी सरकारले दृढतापूर्वक सामना ग¥यो । महेन्द्र कुनै न कुनै बहानामा जननिर्वाचित सरकारलाई फालेर सत्ताको एकाधिकार आफ्नो हातमा लिन चाहान्थे । वीपीको विर्ता, राज्य रजौटा खारेज लगायतका निर्णयबाट चिढिएका सामन्तहरूलाई हातमा लिए । ठाउँ–ठाउँमा तिनै बिर्तावालहरूमार्फत सभा गराए र त्यसैको जगमा सैनिक ‘कु’ गरेर जननिर्वाचित प्रधानमन्त्रीलाई सुन्दरीजल बन्दीगृहमा बन्दी बनाए ।
आठ बर्ष जेल र आठ बर्ष प्रवास गरेर १६ वर्ष बिताएपछि वीपी २०३३ पुष १६ मा राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति लिएर देश फर्कन्छन् र फेरि जेल पर्छन् । उप्रान्त एकजना उच्चतम देशभक्त, नैतिक राजनीतिज्ञको जीवन ब्यतित गर्छन् । जीवनका सारा भोगाई, दुखसुख, मानअपमानले वीपी निकै फरक विन्दुमा उभिन्छन् २०३३ पछि । निर्विविवाद एउटा दृढ निश्चयी, एकालयको राजनीतिमा सर्मपित गर्छन् आफुलाई क्यान्सरले समात्दासमेत । तर समग्रमा वीपीको जीवन उनैले लेखेको प्रख्यात कृति तीनघुम्तीकी पात्र इन्द्रमायाले जीवनमा बेहोरेको अनगिन्ती घुम्तीजस्तो लाग्छ । आज केही मानिसहरू वीपीलाई महामानव भन्न रुचाउँछन् । वीपी कमजोरीहरूबाट मुक्त मानिस थिए जसरी ब्याख्या गर्न खोज्छन्, जुनकुरामा वीपीले कहिल्यै विश्वास गर्नुभएन ।
वीपीलाई पढ्दा विपिमा थुप्रै बिरोधाभाषहरू पाइन्छन् । नेपाली कांग्रेसको नाम राख्ने प्रकरणदेखि नै वीपी विवादमा तानिन्छन् । उनका साथीहरू पार्टीको नाम प्रजापरिषद नै कायम राख्न जोड गर्छन् । खासगरि गणेशमान सिंहहरू । विपि भन्छन् –‘अरु जे राखे पनि हुन्छ तर कंग्रेस चाँहि जोड्नै पर्छ । गान्धी, नेहरू जस्ता भारतीय नेताहरूको समर्थन हासिल गर्न पनि कंग्रेस राख्नै पर्छ (नेपालमा प्रजातान्त्रिक आन्दोलन र नेपाली कांग्रेस, राजेश गौतम) ।’
वीपीले प्रवासमा रहेका नेपालीलाई एकजुट भएर राणाबिरोधी आन्दोलनमा लाग्न र संगठित हुन अपिल गर्छन् । वि.सं. २००३ कार्तिक १५ गते देवीप्रसाद सापकोटालाई सभापति र कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई महासचिव बनाएर ‘अखिल भारतीय नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस’ स्थापना हुन्छ । बिरामी सापकोटालाई सभापति थपना गरेर विपि त्यसको संयोजक बन्छन् । २००३ माघ १२ र १३ मा कलकत्ताको भवानीपूरस्थित खाल्सा हाइस्कूलमा अखिल भारतीय नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसको महाधिबेशन आयोजना हुन्छ । राममनोहर लोहिया लगायत समाजवादी नेताहरू शुभकामना दिन आउँछन् । उद्घाटन सत्रमा भारतको तिरंगा झण्डा फहराइन्छ । गणेशमान विरोधमा उत्रन्छन् । नेपाल स्वतन्त्र राष्ट्र हो भन्दै अखिल भारतीय भन्ने शब्द पार्टीको नामबाट हटाउन पर्ने माग राख्छन् । झण्डाको बिरोध गर्छन् । वीपी समारोह सभापतिको हैसियतले दोस्रो चरणको अन्तिम कार्यक्रमलाई सम्बोधन गर्दै भन्छन्–‘वास्तबमा नेपाल र भारत दुई देश हैनन् । के जातीय दृष्टिले, के आर्थिक दृष्टिले, के धार्मिक दृष्टिले, सबै दृष्टिले नेपाल भारतवर्षकै एउटा प्रमुख अंग हो । नेपाललाई भारतबाट भिन्न घोषित गर्नमा केवल ब्रिटिश साम्राज्यवादको मात्र लाभ छैन, बरु यसैमा राणाहरूको अस्तित्व समेत कायम छ । यसको मुलमा कुटनीतिक र स्वार्थी राजनीतिज्ञहरूको चालवाजी मात्र छ । नेपाल स्वतन्त्र भन्नु गलत हो (राजेश गौतम, नेपालमा प्रजातान्त्रिक आन्दोलन र नेपाली कांग्रेस) ।’
फेरि पनि गणेशमान विरोधमा उभिन्छन् । उनलाई सूर्यबहादुर भारद्वाज, सुन्दरराज चालिसे, डिबी परियारले साथ दिन्छन् । विवाद बढेपछि नेपाल स्वतन्त्र छ छैन भन्ने कुरा राणाशाही खत्तम भएपछि जनमत संग्रह गरि निर्णय गर्ने प्रस्ताब गरिन्छ । तर गणेशमानहरूको तिव्र विरोधका कारण आफ्नो भनाई फिर्ता लिँदै नेपाल स्वतन्त्र नै छ भन्ने कुरा स्वीकार्छन् वीपी । तिनै वीपी राणा शासन ढलेर गृहमन्त्री भएको बेला भारतीय राजदुतलाई खुला विज्ञप्ति जारी गरेर चुनौती दिन्छन् –‘राजदुतले आफुलाई यहाँ बसेर हिन्दुस्तानको डिस्ट्रिक्ट बोर्डको चेयरमेनजस्तो ठान्नुहुँदैन ।’ एकातिर त्यसरी विज्ञप्ति जारी गर्छन् अर्काेतिर मोहन शम्शेर नेतृत्वको सरकारको सेक्रेटारियट गठनको काममा सघाउन भारतीय सहयोग भित्र्याउँछन् । आत्मबृतान्तमा उनी भन्छन् –सेक्रेटारियट गठनको काममा सहयोग गर्न हिन्दुस्थानबाट हामीले दुईतीन जना बोलायौं । तर त्यो काम ठीक ग¥यौं कि बेठीक त्यो त इतिहासले बताउला ।’
उनी विदेशीसँग पैसा माग्छन्, हतियार माग्छन् नेपालको क्रान्तिको लागि । वीपीको त्यही सिप सिकेर पछि पुष्पकमल दाहालहरू निवेदन लेखिलेखि भारतमा आश्रय लिन्छन् र नेपालमा हामीलाई लडाउँछन् । वीपी भन्छन् –अरुको शर्त नमानी सहयोग लिन सकिन्छ । तर यो दुनियाँमा शर्त नराखी, विनास्वार्थ जोखिम मोलेर एउटा देशको विद्रोहीलाई कसले पो हतियार देला र ? २०१७ को कु पछि आठ बर्ष जेल बसेर भारत जान्छन् उनी । भारतीय विशेष पासपोर्ट बोकेर एउटा सार्वभौम मुलुकको भूतपूर्व प्रधानमन्त्री यूरोप भ्रमणमा निस्कन्छन् । बेल्जियमको एउटा होटलमा महिनादिनसम्म बसेर बेलायतकोे भिषा कुरिरहन्छन् । बडो अपमानपूर्वक । जहाँ जहाँ पुग्छन्, पैसा र हतियार माग्छन्, देशको अस्मिताको समेत ख्याल नगरेर । मलाई लाग्छ वीपी ती कुराहरूमा चुकेका छन् । आफैंलाई उनले घरिघरि प्रश्न पनि गरेका छन् –मैले यो ठीक गरें कि बेठीक गरें भनेर ।
जेलमा बस्दा र भारतमा बस्दा पनि उनी भारतले आफ्नो आन्दोलनमा सरसहयोग गरिदेओस् भन्ने चाहन्छन् । २००७ को दिल्ली सम्झौता मार्फत वीपी, दरवार र राणाहरूले नेपाली राजनीतिमा खुलेआम निम्त्याएको भारतीय सक्रियताबाट आज देश शिथिल बनिसकेको छ । उनी अनिच्छापूर्वक भएपनि दिल्लीलाई स्विकार्छन् । नकार्दैनन् । इन्दिरा गान्धीसँग बोलचालै बन्द भएर भारतमा निकै नै अपमानित हुन थालेपछि नेपाल फर्कन्छन् राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति लिएर । उनको मेलमिलापको नीतिमा देशलाई निरंकुशताको प्रयोगशाला बनाउने दरवार मात्रै देखिन्छ । महेन्द्रले कु गर्न लाग्दा, वीपीकै दाजु मात्रिकाले वीपीबिरुद्ध अभियान चलाउँदा विर्नाशर्त वीपीको समर्थन गरेका कम्युनिष्टप्रति आश्चर्यजनक तवरमा उनको मनमा रहेको आग्रह जीवनपर्यन्त कायम रह्यो र त्यही नकारात्मक आग्रहले देशमा निरंकुशताको आयु लामो बनेर अडियो । वीपीले कम्युनिष्टहरूविरुद्ध राखेको आग्रहको सिरानी हालेर आजपर्यन्त खुम बहादुर खड्काहरू कम्युनिष्टहरूको विरोधमा छन् । वीपीले रोपेको वामपन्थीहरूविरुद्धको मनोमालिन्यको चेतनालाई गणेशमानले सहजतामा बदले र दाजुको ‘स्कूल’ मा पठित भएर कुनै समय माले मण्डले र मशाले एकै हुन् भन्ने गिरिजाप्रसादले निकै नै असाधारण तवरले त्यो दुरीलाई घटाउने भूमिका खेले । जबजब कांग्रेस र कम्युनिष्ट मिले पञ्चायत ढल्यो, राजतन्त्र ढल्यो । मिलेनन् दरवार बलियो भयो, जनमतसंग्रहमा पञ्चायतले जित्यो ।
वीपी सशस्त्र संघर्षमा पार्टीलाई होम्न समेत डराउँदैनन् । हिंसालाई उनी सापेक्षतामा स्विकार गर्छन् । अनिवार्यताको हदसम्मको हिंसालाई स्विकार्छन् । उनी लेख्छन् पनि जेल जर्नलमा–‘कुनै आर्दशका खातिर जानीजानी कसैले मृत्युलाई अंगीकार गर्छ भने त्यस्तो मृत्युमा हिंसा रहँदैन, केवल वलिदान रहन्छ ।’ पार्टीले आफ्नो पल्टन राख्नुपर्ने विश्वासमा वीपी धेरै पछिसम्म अडिन्छन् । आम जनतालाई अमेरिकामा जस्तो हतियार राख्न दिनुपर्ने कुराको उनी वकालत गर्छन् । नागरिकलाई स्वीट्जरलैण्ड, इजरायलमा जस्तो शैन्य तालिम दिने र मास मिलिसिया बनाउने धारणा राख्छन् वीपी । वीपीको समय र अहिलेको समयमा हाम्रो सेनाको स्तर, छिमेकीको हामीप्रतिको रबैया कति फेरियो यसको पनि मूल्यांकन होला । तर एउटा निश्चित नियमित फौजले लडेर हाम्रो देश जोगिनेवाला छैन । वीपीले उहिल्यै सोचिसकेको विषय अहिले संविधानसभामा आउँदा वीपीको फोटो भएको लकेट छात्तिमा टाँसेर हिँड्ने वीपीका अनुयायीहरू घोर विरोधमा उत्रिएका छन् । मिलिसियाको त के कुरा, आज जोत्नेलाई जमिन दिने कुराको सबैभन्दा बिरोधीको रुपमा वीपीहरूले नै जन्माए, हुर्काएको पार्टी नेपाली कांग्रेस बनेको छ ।
धेरैपछिसम्म पनि वीपीलाई नेपालको शाही सेनाप्रति गुनासो रहिरहन्छ । त्यो सधैं अभिजातहरूको पक्षमा उभिएको वीपीले देखे, भोगेका थिए । वीपी सुन्दरीजलको बन्दीगृहमा थक्थकाउँछन् मुक्ति सेना विघटन गरिएकोमा । जेलजर्नलको पृष्ठ १५६, १५७ मा वीपी थक्थकाउँछन् –‘अक्षम्य भूल यही भयो कि पल्टनपट्टी हामीले ध्यान दिएनौं ।’ सेनालाई सिंहदरबाट झिकेर नारायणहिटीमा राख्ने निणर्यले पनि वीपीलाई पछिसम्म पछुतो भइरह्यो । आत्मबृतन्तमा लेख्छन् –मेरो अज्ञान ! त्यसदिनदेखि राजाको हात माथि प¥यो र प्रजातन्त्रको हात तल । त्यो पल्टन हातमा आउने बित्तिकै देखि राजाको प्रवृत्ति अर्कै भयो । त्यसदिनदेखि राजा बलिया भए ।
घोडा चढ्ने मान्छे लड्छ । जमीनमा घुँडा टेकेर बस्ने मान्छे कहिले पनि लड्दैन भनेर पिताजी कृष्ण प्रसाद कोइरालाबाट ज्ञान पाएका वीपी जीवनका उतारचढावबाट हरेस खाँदैनन् । कमजोरी र गल्तीबाट सिक्छन् र २०३३ पछि एकजना सच्चा देशभक्त र कर्मठ राजनीतिज्ञको रुपमा आफूलाई उभ्याउँछन् । अहिले वीपीले जीवनमा अपनाएको निष्ठा, विचार र प्रतिज्ञाको एउटा छेउपनि भेउ नपाउने कांग्रेसीहरू फलाक्छन् महामानव वीपी कोइराला । वीपीले जीवनभर विभेदहरूको विरुद्ध लडे । सामन्तवादविरुद्ध लडे । तर अहिले केही मानिसहरू वीपीलाई महामानव भनेर बाँकी मानिसलाई झुर करार गर्ने दुःख बेसाउने रहरमा लागेका छन् । केही मानिसलाई महाराजा, महानायक, महामानव, महासन्त भनेर बाँकी मानिसभन्दा माथि देखाउने र हियाउने काम सामन्ती चेतनाको उत्कृष्ट स्वरुप हो । जसको विरुद्ध वीपी आफैंले लडे ।
वीपी निश्चित योग्यता र कमजोरी सहित उभिएका मानिस थिए । उनमा स्वाभावगत मानवीय कमजोरी र विशेषताहरू थिए । आशा र निराशा दुवैले चुमेका मानिस थिए । असल र खराबको बाटोबाट गुज्रिएका मानिस थिए, जसले सुख र दुखलाई अरुले जस्तै अनिवार्य घटनाको रुपमा जीवनमा स्वीकार गरे । उनी थुप्रै आंकाक्षाहरू पाल्छन् मनमा, ती हुर्कन पाउँदैनन् । योजना बनाउँछन्, सफल हुँदैन । सोच्दैनसोचेका घटनाहरूबाट गुज्रिनुपर्छ उनले । हो उनी लाखौंलाख मानिसहरूको भीडमा प्रष्ट देखिने मानिस थिए । युद्धमा लागेर लडेका, मरेका, संघ्रर्ष गरेका हजारौं मानिसहरूको योगदानको बलमा सबैले देख्ने गरि उभिएका छन् वीपी ।
जेलमा तरकारी नमिठो भएको कुराले पनि वीपीलाई दुखाउँछ । उनी वजिरहेको रेडियोप्रति पनि क्रोधित हुन्छन् र फुटाईदिउँ जस्तो लाग्छ । बारम्वार धोका दिने राजाप्रति पासविक प्रतिहिंसाको क्रोधित तरंगले मनलाई सिञ्चित गराउँछन् । सुखदुख, मर्यादाअमर्यादा खेपेर नै मानिस दृढ चरित्रको हुन्छ भन्ने विश्वास गर्छन् । जोगाएर राखिएको व्यक्तित्व दह्रो हुँदैन, गमलामा उमारेर उष्णगृहमा राखिएको बिरुवाजस्तो हुन्छ भन्ने विश्वासमा स्वयं वीपी अडिन्छन् ।

भुटानी शरणार्थी समस्या नेपालको परराष्ट्र नीति असफल भएको मामिला मानिन्छ । मुलुकमा भर्खर प्रजातन्त्र आएको बखतमा २०४८ सालमा भुटानबाट नेपाली भाषी खेदिएर शरणार्थी बने । नेपाल सरकारले तत्काल भुटानसँग यो विषयमा आवश्यक वार्ता गर्न सकेन । भारतले भुटानी शरणार्थी समस्या समाधानमा तदारुकता देखाएन ।
बितेको २५ वर्षमा त्यसो त नेपाल र भुटान १५ पटक वार्ताको टेबलमा बसेका हुन्, भुटानी शरणार्थी समस्याको समाधान गर्ने उद्देश्यसाथ । तर ती वार्तामा भुटान कहिल्यै इमान्दार देखिएन । भुटानले दक्षिण भुटानका आफ्ना नेपालीभाषी नागरिकलाई कुनैपनि हालतमा फिर्ता नल्याउने लामो प्रपञ्च अनुरुप खेदिएका नेपालीभाषीका भरखेतमा पहिले नै उत्तर भुटानका बिभिन्न ठाउँबाट भोटे समुदायका मानिस ल्याएर बस्ति बसालिसकेको छ ।
यता नेपालमा शरण लिएर बसेका भुटानीलाई करिब १८ वर्षपछि मानवीय सहायता स्वरुप उनिहरलाई अष्ट्रेलिया, अमेरिका, युरोप र न्युजिल्याण्ड पुनर्वासमा लगिन थालिए । बितेको आठ वर्षमा एकलाखको संख्यामा भुटानी शरणार्थी पुनर्वासमा ती मुलुक लगिएका छन् । ती मुलुकमा गएर शुरुवाती काम भनेको भुटानीले श्रमिकको रुपमा थालेको सुनिन्छ ।
पुनर्वासका कारण भुटानको राजनीतिक आन्दोलनले केहि सुस्त भएको सहजै देखिन्छ । पश्चिम झापा र पूर्वी मोरङमा भुटानी शरणार्थीका हजारौंका जुलुशहरू देखिन्थे । ती जुलुशमा चर्काे स्वरमा स्वदेश फिर्तीको नारा उराल्नेहरू अहिले छैनन् । तिनीहरू त धेरैजसो पश्चिमी मुलुकमा काम गरेर पेट पालिरहेका छन् । तिनका परिवारहरू छिन्न–भिन्न भएका छन् । पुनर्वासले परिवारका सहोदरहरूलाई विभिन्न मुलुकमा छरेको छ । एउटै घरका दाजुभाइ, दिदीबहिनीहरू कोही नेपाल, कोही भुटान त कोही युरोप र अमेरिका । यसले उनीहरूको पारिवारिक संरचनाको सनातनी जग सँधैको लागि खल्बल्याइदिएको छ । उनीहरुलाई दुःखमा पिर र सुखमा खुसी बाँड्ने आफन्त नजिक नहँुदाको व्यथा अलग्गै छ ।
भुटानी शरणार्थी समस्याको समाधानको लागि अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता अनुरुप प्रयोगमा ल्याइएको तेस्रो विकल्प पुनर्वास जुन प्रयोगमा छ । तर त्यसअघिका दुई विकल्प सम्मानजनक स्वदेश फिर्ती र शरणागत मुलुकमै सम्मिलनबारे पनि बहस हुन आवश्यक छ । भुटानी शरणार्थी भुटानबाट खेदिएका हुन् भन्ने तथ्य छर्लङ्ग छ । उनीहरूलाई भुटान फिर्ता गराउन सक्दो पहल हमेशा आवश्यक रहन्छ । यसको लागि सकेसम्म्म चाँडो भारतलाई सहभागी गराउन जरुरी छ ।

झापा पोष्ट दैनिक
दमक÷दमक जेसीजले आफ्नो ३४ औ स्थापना दिवसको अवसर पारेर यहाँ हरित नगर अभियानको थालनी गरेको छ ।
दमक– ५ स्थित हुम्से दुम्से सामुदायिक बनको सभाहलमा मंगलबार औपचारिक कार्यक्रमको आयोजना गरी जेसीजले बार्षिक उत्सवसहित हरित दमक नगर अभियानको थालनी गरेको हो । दमक नगरपालिकाका कार्यकारी अधिकृत युवराज दाहालको स्वामीको विरुवा रोपेर हरित नगरी अभियानको थालनी गरेका हुन् । 

दाहालले स्थानीय साधन र स्रोतहरुको अधिकतम उपयोग गर्र्दै भव्य र सभ्य शहरको परिकल्पना गर्दै दिगो विकासका लागि हरित नगरी अभियान आफैमा राम्रो कुरा भएपनि यसका पछि चुनौती पनि त्यतिकै रहेको बताए । भौगोलिक दृष्टिकोणले समेत चुरे पहाड संग जोडिएर रहेको दमक नगरको दिगो विकासका लागि रतुवा र मावा खोला किनारमा बृक्षारोपण गर्न सकिने संभावना प्रशस्त रहेको चर्चा गर्दै दाहालले भने,–‘भूू–स्वामित्व जस्ता विषयमा कानुनी जटिलता रहेको छ, यस्ता पक्षमा सम्पूर्ण नगरवासीहरु सचेत नागरिक बन्न आवश्यक छ ।’
 दमक जेसीजका कार्यवहाक अध्यक्ष चन्द्र खत्रीले जेसीजले आफ्नो अभियानको पहिलो दिन ३४ औ वर्षको अवसरमा ३४ वटा रुद्राक्ष, मसला र निमका विरुवाहरु रोपेर अभियान थालिएको बताए । उनले यस अभियानलाई आउदा दिनहरुमा पनि निरन्तरता दिने जनाए । यस्तै नेपाल जेसीजका कार्यकारिणी उपाध्यक्ष प्रकाश अधिकारीले जेसीज सदैव युवाहरुको नेतृत्वमा सञ्चालन हुने संस्था भएकाले यसले सभ्य समाजको निर्माणका लागि युवाहरुलाई प्रोत्साहन गरिरहने जोड दिएका थिए ।
 कार्यक्रम संयोजक सुयोग खरेलले स्वागत मन्तव्य राखेको सो कार्यक्रममा जेसीजका  पूर्व राष्ट्रिय उपाध्यक्ष पदम कोइराला, नेपाल भारत मैत्री संघ उपशाखा दमकका अध्यक्ष गणेश बस्नेत, हुम्से दुम्से सामुदायिक बन उपभोक्ता समितिका अध्यक्ष हिमालय दाहाल लगायतले बोलेका थिए । दमक जेसीजका महासचिव गोविन्द कट्टेलले सञ्चालन गरेको कार्यक्रममा दमक जेसीजका पूर्व अध्यक्षहरु भगवान बस्नेत, रामचन्द्र बराल, घनश्याम कोइराला, दिलीप श्रेष्ठ लगायतको उपस्थिति रहेको थियो ।

 दमक/झापाको दमकस्थित भुटानी शरणार्थी शिवीर बेलडाँगीमा स्वदेश फिर्तीको माग राख्दै मंगलवार सत्याग्रह आन्दोलनमा उत्रिएका छन् ।
शरणार्थीलाई तेस्रो मुलुक पुनर्वास बन्द गरी मातृभुमी फिर्ने वातावरण बनाईदिन अपिल गरिएका प्लेकार्ड बोकेर सयौं शरणार्थीहरु शिविरको मैदानमा धर्ना बसेका छन् । धर्नामा बसेका एकजना प्रौढ डमलाप्रसाद अधिकारीले राष्ट्रसंघीय शरणार्थी सम्बन्धी उच्च आयोगले पुनर्वासमा टाढाका मुलुकमा पुनर्वास गराउनुको साटो भुटान फर्काउन पहल गर्नुपर्ने बताए । उनले भने, “भुटानमा जातीय बिभेद् भएको छ, बिश्व समुदायले बुझिदिनु पर्दछ ।”
भुटान स्वतन्त्र जनमञ्चले आव्हान गरेको एक दिने धर्नामा  अधिकांश बृद्धबृद्धा रहेका छन् । करिव ८ बर्ष यता थालिएको पुनर्वास प्रकृयामा पूर्वी झापा र मोरङका एक लाखका हाराहारीमा शरणागत भुटानीहरु युरोप र अमेरिका पुनर्वास भईसकेका छन् । अहिले दमकको बेलडाँगी शिविरमा करिव १५ हजारका हाराहारीमा भुटानी बस्दै आएका छन् ।