पर्सी यानेकि हरितालिका तीज पर्व । महिलाहरूको महान पर्व । दिदी, बहिनी एकै ठाउँ भेला भएर दुःख, सुख बाँड्ने दिन पनि हो, यो । जीवनभरी दुःख र सुखका अनेक अनुभूतिहरूलाई संगालेर गृहिणी जीवनलाई आत्मसाथ गरेर सासु र ससुराको टोकसोलाई बिर्सिदिएर, मनभित्रका हाँसो र उमङ्ग भर्ने दिन पनि हो, हरितालिका तीज पर्व ।
यसपालिको तीज पर्व २०७१ सालको पर्वभन्दा अहिले बेग्लै पहिचान बोकेर आएको छ । २०७२ साल बैशाख १२ र २९ गतेको महाभूकम्पको असर अनि त्यसैको परिणामले हजारौं–हजार नेपालीहरूको दुःखद मृत्युको घटनाले गर्दा पनि यसपटक २ महिना अगावै नेपाली नारीहरूले तडक–भडकका साथ तीज पर्वमा रौनक ल्याएनन् । महाभूकम्पको त्रासदीले गर्दा मानव जीवनमा हर्ष र उमङ्ग जे जति भरिदिनुपर्ने थियो, त्यो भने यसपटक हुनै सकेन । महाविपत्तिको त्रासदी सेलाउन नपाउँदै राजनीतिभित्र आरोह, अवरोह दिनानुदिन अकल्पनीय हुँदै गएपछि त झनै नेपाली दिदीबहिनी दुःखी भएका छन् ।
त्यो पीडा महिलाहरूमा मात्र होइन, पुरुष वर्गहरूमा पनि ज्यूँका त्यूँ नै छ । महाविपत्ति र राजनीतिक माहौलमा देखिएको अराजकताको पीडाले गर्दा नेपाली नारीहरू प्रताडित भएका छन् । कतिको चुरा फुट्यो, कतिको सिन्दुर पुछियो, यस्तै–यस्तै सन्त्रास अनि सन्तापले गर्दा यसपालिको तीज पर्व आम जनताहरूबीच खुसी साट्न नसकिरहेको अवस्था छ । तर जे होस्, जसो–तसो चल्दै जाओस् जे भए पनि हाम्रो महान चाड हरितालिका तीज पर्व विशेष २०७२ ले तपाई हामी माइतीहरूलाई चेलीहरूले सुख दुःख चाँहि अवश्य बाँड्ने छन्, त्यसमा हामी सम्पूर्ण माइतीहरूको सहयोग र समर्थन चाँहि आवश्यक छ । यस पर्वको गाम्भीर्यता बुझेर हाम्रा दिदी, बहिनी तडक–भडक नगरी ‘समावेशी’ रुपमा यो पर्व मनाउनेछन् भन्ने कुरामा हामी विश्वस्त छौं र रहिरहनेछौं यसमा कुनै दुई मतै छैन । 

विशेषतः यो पर्वमा महिलाहरू आफ्नो स्वास्थ्य र श्रीमान्को दीर्घायुको कामना गर्दै परम्परादेखि निराहार व्रत बसेर मनाउँछन् । समयसँगै संस्कार र संस्कृतिमा पूरै परिवर्तन हुँदै आएको छ । हिजो जुन संस्कार र परिधिभित्र रहेर हाम्रा दिदीबहिनीहरूले यो पर्व मनाउँदै आएका थिए । अहिले त्यो पूर्ण रुप बदलिँदै–बदलिँदै आएका थिए । ‘हुँदा खाने र हुने खाने’ बीचको विभेद सृजना हिजो पनि थियो, अहिले पनि विद्यमान छ । हिजोका दिनमा मन्दिर–मन्दिर अनि शीतल चौतारी बर अनि पिपलको बोटमा गएर दिदी, बहिनीहरू एक आपसमा तीजको गीत गाएर नाच्ने गाउने गर्थे । हिजो आज परिवर्तित भएर त्यो संस्कार र संस्कृति अकस्मात बदलिन पुगेको छ । अहिले त्यो संस्कार महङ्गा–महङ्गा होटल र डिस्कोमा नाचगान गरेर तीज पर्व धनाढ्य नारी वगहरू मनाउन थालिसकेको अवस्था छ । गाउँ समाजमा बसेका न्यून आय आर्जन भएका दिदीबहिनीहरूलाई श्रृङ्गारका सामग्री र सुनचाँदी, गरगहना, महङ्गा–महङ्गा सारी, चोली लगाएर डिस्को धाउने परम्पराले गाउँ घरमा पढेका, हुर्केका दिदी बहिनीहरूलाई यो पर्वले विभेद गरिदिएको छ, कारण नारी असमानता र विभेद नै हो ।
यही बेमेलले गर्दाआज परम्परादेखि चल्दै मनाउँदै आएको हामी सबैको मौलिक पर्व तजि दिनानुदिन भड्किँदै आएको छ । गाँस, बास र कपासको खोजीमा आफ्ना सन्ततिलाई स्वदेशमै छोडेर विदेश गएका लाखौं लाख नारी, पुरुषहरूले मुग्लानबाट पठाइदिएको रकम एकै दिनमा स्वाहा बनाइदिएको घटना प्रेस मिडियामा दिनका दिन छाँपिदै आएको छ । तापनि कुनै निकाय पनि यसबारेमा खबरभित्र बेखबर छ । जुवा, तास, मदिरा सेवनमा लठ्ठिएर आफ्नो मौलिक पर्वलाई धुँवामा उडाउँदै पश्चिमी संस्कृतिको नक्कल गर्दै आफूभन्दा ठूला व्यक्तिको मान अनि मर्दनलाई बेवास्ता गर्ने परिपाटी नारी र पुरुषवर्गमा अझै पनि हटेकै छैन । अहिले तीज पर्वकै यो महामेलामा तीज पर्वलाई भड्काउने बेथितिपूर्ण गीत र सङ्गीतले त झनै युवा वर्गहरू दिनानुदिन बिग्रिँदै गएका छन् । सामाजिक सञ्जालदेखि गुगल, यु–ट्युबमा डाउनलोड गरेर देखाइएका वेभसाइटहरूका नग्न गीत तथा संस्कृतिले त झनै बिसङ्गति र विकृति मौलाउँदो अवस्थामा छ । पोहोर सालको तीजको लोकप्रिय गीत ‘मेरो त पिँठ्यूमा बेस्सरी चिलायो, चाया पो प¥यो कि जुम्रा पो स¥यो कि’ भन्ने गीतको बोलकी गायिका श्रीदेवी देवकोटाको स्वरको गीतमा सुष्मा कार्कीले नृत्य गरेकी थिइन् भने यसपटकको लोकप्रिय गीत ‘ढाडे बिरालो’ गीत पनि उनै गायिकाको स्वर र ज्योति मगरको नृत्यले त झनै नेपाली समाजमा तहल्का नै मच्चाइदियो । तत्पश्चात आएका अन्य गीतहरूमा ‘पानी पुरी चटपटे’ र ‘मेरो रुपैले पोखरामा तहल्का मच्चायो’ भन्ने तीज गीतले त युवादेखि वृद्धहरूलाई मनै लोभ्याइदिएको छ र त्यही गीतमा नेपाली नारीहरू नाचिरहेका छन्, गाइरहेका छन् । यो तीज पर्वसँगै आएका गीतका बोलहरू र नृत्यकारले लगाउने पहिरन र प्रस्तुति नै अमिल्दा छन्, जसमा माइती–चेलीबीच एकै ठाउँमा बसेर हेर्न नहुने दृश्यहरू छायाङ्कन गरिएका छन् । आखिर किन यस्तो विकृति बढिरहेको छ त तीज पर्वमा ? आगामी दिनमा गायिका, गीतकार र नृत्याङ्गनाको प्रस्तुति र गीतको बोलमा पनि रुपान्तरित भएर आउनु पर्दछ । प्रेमको पवित्र पर्वका रुपमा रहेको हाम्रो संस्कृतिको एउटा सुन्दर अंश तीज वैभव प्रदर्शनको माध्यम र विलासिताको अवसर आगामी दिनमा नबनोस् । छाडा संस्कृति र भेषभुषा, रीतिरिवाज अनि मौलिकतापनमा परिवर्तित संस्कृतिको पुनरावलोकन हुँदै जाओस् । कुनै दिन गाउँका भीर–पाखा, कुना–कन्दराहरूमा जीवनका दुःख–सुखका आन्दनाभूतिपूर्ण गाइएका गीतहरू शब्द सिर्जनामा आउन सकून् । सामूहिक रुपमा आयोजना गरिएका तीज विशेष कार्यक्रममा लोकगीतका लोक भाकामा सिर्जना गरिएका गीतहरू रेडियो र टेलिभिजनका आवाज अनि पर्दामा गुञ्जिरहून् । आगमी दिनमा यस्तो भड्किलो तीज हाम्रा दिदीबहिनीहरूले परिमार्जित गरेर अघि बढ्न सकून् । नारी सशक्तिकरणको पर्व हरितालिका तीज पर्व बन्न सकोस् । विकृति विसङ्गति र महिला हिंसाको अन्त्य, बालिका अपहरण अनि यौनजन्य गतिविधिको अन्त्य गरी सुनौलो पर्वको तीज बनोस् । पतिको दीर्घायुको कामना निराहार बसेर होइन, भक्तिभावले पतिको सेवा नारी वर्गहरूले गर्दै जान सकून् । संस्कृतिको नाममा विकृतिलाई प्रबद्र्धन गर्ने अभ्यासलाई सदाका लागि अन्त्य गर्दैै तीज पर्वभित्र लुकेको प्रेमको सुन्दर सन्देशलाई सम्मान हुने गरी नेपाली सु–संस्कृतिको हरितालिका तीज पर्व सम्पूर्ण दिदीबहिनीहरूले समावेशी तीज पर्वको रुपमा मनाऔं । तीजको रहर, आउँ बरी लै...........
omgautam817@gmail.com

यो‌ मुलुकले‌ अहिले‌ भो‌गिर‌ाखे‌को‌ छ । नयाँ ने‌पालको‌ नयाँ संविधान बन्ने‌ प्रक्रिया अघि बढिर‌ाखे‌को‌ बे‌लामा संघीयता कुरूप र‌ त्यसबाट उत्पन्न को‌त पर्व दो‌हो‌रि‌ँदै जाँदा यो‌ पे‌चिलो‌ साथै जटिल मो‌डले‌ र‌ाजनीति निकासको‌ बाटो‌ बन्द हुँदैछ । सबैलाई दुःख भएको‌ हो‌ला, त्यसमा संविधान निर्माणको‌ कर्मकाण्डमा लागे‌का साधु, सन्त, महन्तजीहरूलाई । दुःख हुनु पछाडि जुनसुकै व्यक्ति हो‌स् या सामाजिक संघसंस्थादे‌खि र‌ाजनीतिक संस्थासम्म आफ्नै कार‌ण हुन्छ भने‌र‌ । अहिले‌ गुज्रिर‌हे‌को‌ दुःख, चिच्याहट, र‌ो‌दन, सन्नाटा संविधान निर्माणका कर्मकाण्डमा लागे‌का ब्राह्मण पूजार‌ी र‌ तिनका दलको‌ अस्वस्थकर‌ गतिविधिले‌ ल्याएको‌ परि‌वे‌शले‌ हो‌इन भने‌र‌ हिचकिचाउने‌ ठाउँ छैन । तिनीहरूलाई संविधान निर्माणको‌ अन्तिम अवस्थामा आइपुग्दा पनि यो‌ दे‌शमा कुन मो‌डे‌लको‌ संघीयता हो‌ भने‌र‌ जान्न र‌ भन्न नसक्ने‌ र‌ाष्ट्रका कथित निर्माताको‌ कार‌णले‌ यो‌ दे‌शमा आगो‌ बाल्ने‌ कामले‌ गर्दा दे‌श बलिसक्न लागे‌को‌ छ । यही संघीयताले‌ जिउँदै मान्छे‌ खान थाले‌को‌ छ । ने‌पालमा पटक–पटक जनआन्दो‌लन भए तर‌ ने‌पाली जनतालाई संघीयता यस दे‌शको‌ भौगो‌लिक धर‌ातलीय बनावट एकै प्रकार‌को‌ नभएको‌ले‌ वास्ता पनि थिएन, जाने‌का पनि थिएनन् ।
प्रत्ये‌क आन्दो‌लनहरू प्रजातन्त्र र‌ लो‌कतन्त्रलाई स्वायित्व साथै दे‌श विकासको‌ लागि थियो‌ । अहिले‌ जुन ताण्डव नृत्यहरू दे‌खिँदैछन्, यसलाई नहिच्किच्याइकन भन्नुपर्दा जुन बे‌ला (२०४६ सालको‌ आन्दो‌लनपछि) र‌ाजाको‌ या पञ्चायतको‌ को‌टबाट ने‌पाली जनताले‌ अधिकार‌ आफ्नो‌ को‌टमा लिएका थिए र‌ ने‌पाली जनताले‌ ने‌पाली कांग्रे‌सलाई बहुमतको‌ सर‌कार‌मा पु¥याएका बे‌ला तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरि‌जाप्रसाद को‌इर‌ालालाई अमत्याई लागे‌र‌ त्यो‌ बहुमतको‌ सर‌कार‌ हुँदा हुँदै त्यो‌ भन्दा अर्कै मो‌डे‌लको‌ सर‌कार‌ खो‌जे‌र‌ हो‌ कि आफ्नै घर‌भित्रका ज्ये‌ष्ठ सदस्यहरूलाई टाउको‌मा लाठी बजार्दै टुटुल्को‌ उठाउन बहुमतको‌ सर‌कार‌ आफै गिर‌ाउनु यो‌ दे‌श र‌ जनताका लागि यो‌ परि‌वे‌श आउनुको‌ मुख्य सुत्रपात सिद्ध हुँदैछ । त्यसपछि विस्तार‌ै अप्रजातान्त्रिक शक्तिहरू संगठित भई जनयुद्धदे‌खि धनयुद्ध र‌ त्यसले‌ उत्पादन गर‌े‌का विषादीयुक्त वस्तु फैलँदै अधर्मभित्रका धर्मगुरूलाई खो‌र‌ाक सन्तुलितयुक्त ओ‌जनले‌ विवे‌क र‌ बुद्धिलाई मस्ताना बनायो‌ ।
अहिले‌ त्यही बुद्धि र‌ विवे‌कले‌ दे‌शमा आगो‌ दन्किर‌ाखे‌को‌ छ । अचम्मको‌ कुर‌ा के‌ पनि छ भने‌ जसले‌ जनयुद्धदे‌खि धनयुद्धको‌ उर्जाशील उत्पादन गर‌े‌का वस्तुहरूको‌ खो‌र‌ाक खायो‌ त्यसले‌ त सच्चिन सक्ने‌ खो‌र‌ाकै थिएन । त्यसले‌ त सबैलाई संघीयता दियो‌ । र‌ाज्य बाँडफाँड गर‌ी सबै जातजाति र‌ सिधा निमुखा जनतालाई (मधे‌शी, दलित, मुस्लिम, अल्पसङ्ख्यक, पिछडावर्ग) प्रान्तको‌ बागडो‌र‌ समाल्ने‌ आश्वासन दिए तर‌ जसले‌ त्यस्तो‌ खो‌र‌ाक खाएका थिएनन्, जसले‌ दे‌श जनताको‌ अधिकार‌ र‌ विकास निर्माणका धे‌र‌ै र‌सिला, मिठा कुर‌ा गथेर्‌ । जसले‌ र‌ाजतन्त्रलाई वैधानिक निकटताभित्र ल्याएका थिए र‌ त्यति लामो‌ जर‌ो‌ गाडे‌को‌ पञ्चायती रुपी रुखलाई ढाले‌का थिए तिनीहरूले‌ पनि एकै थालीको‌ जुठो‌ खो‌र‌ाक एकै भान्सामा बसि खाएकाले‌ यो‌ चाँहि मुलुक र‌ मुलुकबासीका लागि अनौठो‌ र‌ घृणित कुर‌ा दे‌खिएको‌ हो‌ । त्यसको‌ अकोर्‌ कार‌ण आजको‌ र‌णभूमि भएको‌ हो‌ भने‌र‌ भन्नु नै पनेर्‌ दे‌खिन्छ । संघीयतालाई ख्यालठट्टा माने‌का थिए हो‌ला । संघीयताले‌ जनता अधिकार‌मुक्त हुन्छन् भन्ठाने‌का थिएन हो‌ला ।
अहिले‌ आफूहरू नै सवेर्‌सर्वा ठूला दल र‌ अजङ्गका ने‌ता भएकाले‌ ठुङ्ग्रो‌ मुङ्ग्रो‌ र‌ाज र‌जाइ र‌ कजाई गर्छौं भन्ने‌ ठाने‌का थिए हो‌ला । तर‌ अबको‌ स्थितिमा के‌–के‌ हुन्छ, यो‌ कुर‌ा कल्पनामा छ भने‌ यो‌ नसो‌चे‌ हुन्छ । धे‌र‌ै स्थानमा महाभूकम्पले‌ थङ्थिलो‌ पार‌े‌को‌ जनतादे‌खि गर‌ीब, मजदुर‌, किसान, शिक्षण संस्था, व्यवसायीलाई लामो‌ बन्द र‌ हड्ताल झन् जिउँदो‌ मुर्दा बनाएको‌ छ । दंगाग्रस्त क्षे‌त्र दे‌शैमा हुने‌वाला छ । सुर‌क्षामा खटिएका प्रहर‌ी प्रशासनको‌ आफ्नै सुरुक्षा छैन । से‌नाले‌ विस्तार‌ै दे‌शमा सर्वत्र स्थान ओ‌गट्दै छन् । मधे‌श आन्दो‌लनले‌ हिंसामा परि‌णत हुँदैछ । आन्दो‌लनकार‌ीका पक्षबाट बालबालिका र‌ वृद्धहरू लगायत महिलाहरूलाई मानव ढालको‌ रुपमा उपस्थिति गर‌ाइँदैछ । प्रहर‌ीहरूलाई हिंस्रक गतिविधिबाट पासविक हत्या गरि‌ँदैछ । सञ्चार‌ जातलाई निसानाको‌ सिकार‌ बनाइँदैछ । नागरि‌कहरूको‌ जीवनस्तर‌ अति कष्टकर‌ हुँदैछ । मानिसले‌ स्वतन्त्ररुपले‌ बाँच्न र‌ हिँड्डुल गर्न पाउने‌ अधिकार‌ समाप्त भएको‌ छ ।
प्रदर्शनकार‌ीहरूका बमबारुदले‌ बन्दुक लगायत घर‌े‌लु हतियार‌ले‌ सुर‌क्षा क्षे‌त्रमा आक्रमण गरि‌ँदैछ । प्रहर‌ीद्वार‌ा पनि आन्दो‌लनकार‌ीलाई आफ्ना अस्त्रशस्त्र प्रयो‌ग गनेर्‌ काम बाँकी र‌ाखे‌को‌ छैन । सभासदको‌ गन्तीको‌ धम्बले‌ संविधान जार‌ी गनेर्‌ र‌ाज्य पक्ष तम्तयार‌ छ । दे‌शको‌ कुल जनसङ्ख्याको‌ आधाभन्दा बढी जनसङ्ख्या विभिन्न आन्दो‌लनका नामले‌ सडकमा छन् । मधे‌शको‌ नामले‌, थारुहटको‌ नामले‌, लिम्बुवानको‌ नामले‌ हिन्दू र‌ाष्ट्रको‌ नामदे‌खि धर्म निर‌पे‌क्षसम्मका मुद्दा अगिसार‌ी संविधानमा स्थापित गर्न गर‌ाउन र‌स्साकस्सी गर‌ी र‌ाखे‌का छन् । ती मुद्दा सम्बो‌धन र‌ स्थापित नगर‌ाए संविधान ती तीन दल र‌ तिनीहरूका समर्थकहरूको‌ मात्र हुने‌ भएकाले‌ त्यस्तो‌ संविधान आए झने‌, आन्दो‌लनको‌ आँधीबे‌हर‌ी ल्याउने‌ ढो‌ल पिटिँदैछ । ए संघीयता त कस्तो‌ र‌हिछस्, तैले‌ गर्दा ने‌पालीहरूबीच सामाजिक सद्भावदे‌खि काटमार‌को‌ सृजना गरि‌स् दे‌शको‌ अस्मिता समाप्त पारि‌सकिस् । तैले‌ गर्दा विदे‌शीहरूलाई आँखा लगाउने‌दे‌खि त्यो‌ कालापानी, लिपुले‌क हुँदै सीमावर्ती क्षे‌त्रमा भार‌तीय पर‌े‌ड खो‌ल्ने‌ अवसर‌ दिइस् । अझै कति मान्छे‌ मानेर्‌ हो‌स् । ती संविधान निर्माणमा लागे‌का र‌ दे‌शलाई टुक्रा–टुक्रा पानेर्‌ ती उपल्ला तहका र‌ाज्यका हस्तिहरूलाई कुन अवस्थामा पु¥याउने‌ हो‌स् ।
सायद परि‌स्थितिले‌ जटिल मो‌ड लियो‌ भने‌ दे‌श छाडे‌र‌ भाग्ने‌ त बनाउँदैनस् ? तँ संघीयता हिंस्रक र‌हिछस् । हिंस्रकले‌ जसलाई पनि मार्छ । तँ ज्यादै भो‌को‌ र‌हिछस् । तैले‌ अरु प्राणीभन्दा यहाँका मान्छे‌ नै खान आइछस् । अहिले‌सम्म निक्कै खाइस् । ते‌र‌ो‌ पे‌ट अघाउने‌ बे‌लासम्म कतिलाई सिध्याउने‌ हो‌स् तैले‌ महिना भनिनस्, पुरुष, वृद्ध, मधे‌शे‌, पहाडी, प्रहर‌ी, जनजाति, दलित को‌ही भनिनस् । जुनबे‌ला आफ्नो‌ अवसर‌ पर्छ, त्यसैलाई सिकार‌ बनाइस् ।
अब झन् डर‌ाउनु पनेर्‌ बे‌ला आउँदैछ । ने‌ताहरू पट्टि पो‌ लाग्छ कि भने‌र‌ । यसै सन्दर्भलाई लिँदै गर्दा पंक्तिकार‌लाई एउटा कुर‌ो‌ याद आयो‌ यसबे‌ला । जुनबे‌ला पृथ्वी नार‌ायण शाहले‌ अकोर्‌ मूल कुर‌ा गर‌े‌छन् । त्यो‌ के‌ हो‌ भने‌ यो‌ दे‌श दुई विशाल दे‌शले‌ चे‌पे‌को‌ या दुई ढुङ्गाबीचको‌ तरुल हो‌ । तर‌ अहिले‌ बुझ्ने‌ प्रयास गर्दा के‌ लाग्छ भने‌ यो‌ दुई ढुङ्गाको‌ बारुद र‌हे‌छ । त्यस्तै अकोर्‌ कुर‌ा पनि याद आउँछ । कवि भूपी शे‌र‌चनले‌ एउटा कविता ले‌खे‌का थिए, जुन कविता थियो‌ “हुँदैन बिहान मिर्मिर‌े‌मा तार‌ा झर‌े‌र‌ नगए, बन्दैन मुलुक दुईचार‌ सपुत मर‌े‌र‌ नगए” । त्यो‌ पनि त्यस समयमा समसामयिक थियो‌ हो‌ला तर‌ अहिले‌को‌ सन्दर्भलाई जो‌ड्न खो‌ज्दा यस्तो‌ लाग्छ “हुँदैन बिहान मिर्मिर‌े‌ तार‌ा झर‌े‌र‌ नगए, बन्दैन अब दे‌श को‌ही कपुत मर‌े‌र‌ नगए” ।
यो‌ दे‌शका पछिल्ला गतिविधिलाई मध्यनजर‌ गर्दा तमाम दे‌शबासीको‌ मनमष्तिष्कमा र‌ाजनीति क्षे‌त्रको‌ कुरुप दे‌ख्दा मनो‌वैज्ञानिक रुपले‌ समे‌त यो‌ संघीयता र‌ नव निर्माणाधीन संविधानलाई कसर‌ी सहज तरि‌काले‌ अवतर‌ण हो‌ला भन्ने‌ विषयले‌ छटपट छ । संघीयता मसानघाटबाटै आएको‌ हो‌ भने‌ धे‌र‌ैलाई बाँच्ने‌ र‌ बचाउन कठिन छ तर‌ दे‌वस्थलबाट आएको‌ हो‌ भने‌ बाँच्ने‌ आशा गर‌ौं । हुन त के‌ हुन्छ, हे‌र्न बाँकी छ । संघीयता तँ के‌ गर्न आइस् ।

 जसरी मानव जातिसँगै यो नृत्यको जन्म भएको किंवदन्ती मानिन्छ । त्यसरी नै गीत, ताल र अभिनयको जन्म भएको मानिन्छ ।
छोटकरीमा भन्नुपर्दा ताल अथवा गीतको भाकामा आफ्ना मनमा लागेका तथा गीतले भनेका भावनालाई शरीरका अंगहरूद्वारा अभिनयको माध्यमले मनोरञ्जनका लागि प्रस्तुत गर्ने वा कलापूर्ण तरिकाले अभिव्यक्ति गर्नुलाई नृत्य मानिन्छ । सामान्यता, बाजाको नैनतालमा डुबी हावभाव गरी हात र खुट्टामा आँखा केन्द्रीत गरी नाचिने कलालाई पनि नृत्य मानिन्छ ।
हुन त, अहिलेसम्म नृत्य यही नै हो र यति नै हुन्छ भनेर कुनै सीमा कोरिएको छैन । लेखकहरूले जे बनाए पनि बाजा हो, उफ्रे नाच हो भन्ने उखान भनेजस्तै कुनै पनि गीतको तालमा शरीरको अंग ठीकसँग चलाएमा नृत्य हो भनिएता पनि नृत्य गर्दा कुनै कुराको भाव, अभिव्यक्त हुन जरुरी देखिन्छ । यो अभिव्यक्ति कलापूर्ण देखिन जरुरी हुन्छ । अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा मानव व्यवहारमा घटेको घटना, मानव समुदायमा गरिएको भाव नै नृत्य हो । अर्को कुरा मनबाट उठेको भावना वा कुनै कुराको अनुकरण गर्दै गीत तथा सङ्गीत बाद्यवादनमा ताल मिलाएर शरीरकै विभिन्न अङ्गद्वारा परम्परागत मान्यता अनुरुप अर्थपूर्ण तरिकाले प्रस्तुत गर्नु नै नृत्य हो । माथि लेखिएका कुराहरूका साथ लोक मान्यताअनुसार विभिन्न जातजाति, धर्म–संस्कृतिको परम्परा अनुसार चलिआएका रीतिरिवाज, सांस्कृतिक तथा व्यवहारिक चालचलनका नाचहरू नेपाली लोक नृत्य हुन् । 

संस्कृतिको धनी हाम्रो देश नेपालमा यस्ता सांस्कृतिक सम्पत्तिहरू असङ्ख्य छन् । यस्ता सांस्कृतिक सम्पत्तिको चर्चा गर्दा यहाँ बसोबास गर्दैै आएका आदिबासी जनजातिहरू र तिनीहरूको संस्कृतिको कुरा नै प्रमुख आउँछ र ती कुराहरूलाई चर्चामा ल्याउन आवश्यक पर्छ । जस्तै हाम्रो देशमा आदिबासीहरू राई, लिम्बू, गुरूङ्ग, मगर, शेर्पा, तामाङ्ग, नेवार, राजवंशी, बाँतर, धिमाल, सतार, थारु, मुसर, माझी, आठपरीया, कोचे, मेचे, दनुवार, सुरेल, जिरेल जस्ता थुप्रै जातिमा रहेका भाषा, संस्कृति, धर्म र परम्परा नै हाम्रो नेपालीका सांस्कृतिक सम्पत्ति हुन् । यिनै संस्कृतिलाई नै हामी लोक संस्कृति मान्छौं । वास्तवमा भन्नुपर्दा यिनै संस्कृति अन्तर्गत रहेका गीत तथा नृत्यलाई लोकगीत र लोक नृत्य भन्छौं । यिनै लोक संस्कृतिको आधारले सम्बन्धित समुदायको संस्कृति झल्काउँछ । यसरी हामीले परम्परागत रुप मानिँदै आएको हुनाले लोक संस्कृति महान् मानिन्छ ।
संसार भरीमा आफ्नो पहिचान गराउने माध्यममा त्यस देशको संस्कृति र कलाले पनि महत्वपूर्ण स्थान ओगट्छ । यसरी संस्कृति झल्काउने प्रमुख माध्यमहरू मध्ये नृत्य पनि प्रमुख हुन आउँछ । मानिसहरूमा जब चेतनाको विकास भयो, सामाजिक रुपमा बसोबास गर्न थाले र सामान्य नियम र नीतिमा समाज हिँड्न थाल्यो । तेरो र मेरो भावनाको विकास भयो । त्यसपश्चात मानिसहरू समूह–समूहमा विभाजित भए र आ–आफ्नो नीति, नियम र संस्कार निर्माण गर्न थाल्यो । त्यसरी सही संस्कार र परम्परालाई परापूर्व कालदेखि हालसम्म जानेबुझे बमोजिम मान्दै र मनाउँदै आएको संस्कृति नै वास्तवमा लोक संस्कृति हो । लोकसंस्कृतिहरू तथा लोकनृत्यहरू हामी विश्व समुदायमा परिचयको रुपमा भेटघाटको अवसर तथा आनन्द प्राप्तिको रुपमा र जाति झल्काउने जाति परिचयको रुपमा र परम्परागत कुराको संरक्षणको रुपमा लिन सक्छौं । यो आ–आफ्नो समूह र समुदायको वा जाति विशेषको छुट्टाछुट्टै हुन्छ । यही माध्यममध्ये लोकनृत्य एक हो र वास्तवमा लोक नृत्य नै त्यही हो जसले जाति विशेषको संस्कृतिलाई दर्शाउँछ ।                दमक–१३, झापा

 आजको दिनमा वीपीमाथि समिक्षात्मक हिसाबमा केही लेख्ने प्रयत्न गर्नु एउटा सानोतिनो जोखिम मोल्नु जस्तो भइसकेको छ । उसैपनि नेपाली समाज जिवित ब्यक्तिको दानवीकरण र मृत व्यक्तिको देवत्वकरणमा सिद्धहस्त छ । वीपीले नेपाली समाजका यी दुवै अतिहरू बेहोरे । बाँचुञ्जेल र मरेपछि पनि ।
फेरि हामीले जीवित वीपीलाई जान्न पाएनौं । म जन्मेको तीन चार वर्षपछि नै बितिसकेका वीपीलाई पढेर र उहाँसँग संगत गरेकाहरूलाई सुनेर वीपीलाई जान्न सकियो अलिअलि । हामीभन्दा पछिको पुस्ताले या त मानिसहरूको रे मा या त लेख, पुस्तकहरूबाट वीपीलाई जान्लान् ।
वीपी बि.सं. १९७१ भदौ २४ मा जन्मिए । गएको वर्ष वीपीको जन्म शताब्दी पनि मनाईएको थियो । राणाशासनबिरुद्ध जुधेका पिताजी कृष्णप्रसाद कोइराला र दिव्यकुमारीका माइला पुत्र विशेश्वर प्रसाद कोइराला कालान्तरमा नेपाली राजनीति र साहित्य लेखनमा एउटा सशक्त हस्तक्षेपकारी व्यक्तित्वका साथ उपस्थित भए । उपन्यासै ६ वटा लेखेः तीनघुम्ती, सुम्निमा, नरेन्द्र दाई, मोदि आइन्, हिटलर र यहुदी, बाबु, आमा र छोरा । दुईवटा कथासंग्रह निस्कियोस् दोषी चश्मा र श्वैतभैरवी । आफ्नो कथामा जीवनी लेखे । मलाई उनको आफ्नो कथाले निकै तानेको छ । उनको देहन्तपछि निस्कियो आत्मबृतान्त, जेल जर्नल र फेरि सुन्दरीजल । 

साहित्यमा विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाले आफ्नो सग्लो छवि र धार बनाए । आजपनि वीपीलाई आदर्श मानेर उनको लेखन धार समातेर पछि लाग्ने नयाँ नयाँ लेखकहरूको कमी छैन । कतिपयले उनको लेखनलाई अराजकतावादी धारबाट संक्रमित भनेपनि त्यतिबेलाको नेपाली समाजको चेतनाको स्तरबाट तयस्तो टिप्पणी आएझैं लाग्छ । राजनीतिमा भने वीपी निकै विवादित पात्रका रुपमा पढिन्छन्, साहित्यमा भन्दा ।
वीपी देशमा शताब्दी भन्दा बढी समयदेखि बहिरहेको निरंकुशताको कालो खोलाको धार फेरिदिने आन्दोलनको अगुवा बन्छन् । मानिसहरू सत्ताबाहिर रहँदा क्रान्ति, परिवर्तन र विप्लवका चर्का कुरा गर्छन् र सत्तामा पुगेपछि लज्जावती झारझैं लल्याकलुलुक भएर बाहिरिन्छन् । वीपी नेतृत्वको सरकारले २०१५ को चुनावी घोषणापत्रलाई सरकारमा पुगेर भटाभट कार्यन्वयन गर्न थाल्यो ।
सम्भवत जनताको छोराले सत्तामा बसेर गरिएको सबैभन्दा वैधानिक क्रान्ति वीपी नेतृत्वको सरकारले गरेको बिर्ता प्रथा खारेज, राज्य रजौटा उन्मूलन लगायत थियो । २०१६ पौष १९ मा विर्ता उन्मुलन भएको घोषणा गरियो । राणाकालीन शोषणको सबैभन्दा बलियो जग विर्ता प्रथामाथि वीपी सरकारले क्रान्तिकारी हस्तक्षेप र्गयो बैधानिक रुपमा । देशको कृषियोग्य भूमिको करिब ३६ प्रतिशत विर्तावालहरूको अधिनमा थियो । तराईमा वीरशम्शेर, चन्द्र शम्शेर, भीम शम्शेरको परिवारको नाममा मात्रै ३, ६३, ३६९ बिगाहा जमिन विर्ताको रुपमा थियो । ठूला विर्तावालहरू सरकारलाई कर नबुझाई मोहीबाट प्राप्त कुतले ऐश आरामको जिन्दगी चलाइरहेको थिए ।
आजको दिनमा आफ्नो एकइञ्ची स्वार्थमा दखल पुग्नासाथ प्रलय मच्चाउने सामन्त, जमिनदार, विर्तावालहरूले उतिबेला वीपीको कदम बिरुद्ध कति आगो ओकले होला ? राजालाई विर्ता खारेजबिरुद्ध विन्तिपत्र चढाए । ठाउँ–ठाउँमा सडक प्रदर्शन गरे । तर वीपीले ‘हावा, पानी घाम र भूमिमाथि त्यसको अधिकार हुन्छ, जो त्यसको भोगचलन गर्छन् । भूमिमाथि जोत्ने किसानको हक हुनुपर्छ । जबसम्म जोत्ने किसानको हक जग्गामाथि हुँदैन तबसम्म मलाई सन्तोष छैन (डा. सुर्यमणि अधिकारी, नेपाली कांग्रेसको इतिहास)’ भनेर विर्तावालहरूको सामना गरे । आज गरिखाने किसानहरूलाई एकधुर जमिन दिने बिषयमा वीपीले खोल्नुभएको र लडेर जोगाउनुभएको पार्टी नेपाली कांग्रेसका नेताहरू सबैभन्दा बढी बिरोधीका रुपमा उभिन्छन् । वीपीका सपना र आर्दशहरूलाई टुकुचमा फालेर वीपी हिँडेको बाटोमा पदयात्रा गर्ने आडम्बरी भक्तिभाव देखाउँछन् वीपीप्रति जसरी वामपन्थीहरू माक्र्सका फोटो टाँसेर खोलिएका पार्टी कार्यालयहरूमा बसेर सामन्तहरूको जस्तो जिविका चलाउँछन् ।
वीपी सरकारले चितवनमा १८, ५२२ सुकुम्वासी परिवारलाई पुर्नवास गरायो । आज हामीले दश बर्षसम्म लडेर सत्तामा पु¥याएका नेताहरूले सुकुम्वासीलाई बर्षे झरीमा पुलिस र डोजर लगाएर खोलातिरको झुपडीबाट निर्दयतापूर्वक लघारेको आफैंले देख्यौं ।
वीपी सरकारको निर्णय ऐतिहासिक घटना थियो गरिखाने नेपाली किसानहरूको इतिहासमा । भव्य र शानदार क्रान्तिकारी कदम थियो । मुखले हैन, सत्तामा गएर, आन्दोलनबाट सत्तामा पुगेकाहरूले आजसम्म गरेको सबैभन्दा क्रान्तिकारी र सर्बहारा, किसान पक्षीय विप्लव थियो । बैधानिक विप्लव । त्यसपछि २०६४ जेठको १४ गते राती जननिर्वाचित संविधानसभाले मात्रै त्यस्तो क्रान्तिकारी घोषणा गर्न सकेको छ–देशलाई गणतन्त्रमा लैजाने घोषणा ।
२०६४ को फैसलाभन्दा ज्यादा जोखिम २०१६ को विर्ता उन्मुलन प्रकरणमा वीपीले स्वीकारेका थिए । राणाहरूले आफ्नो सत्ता टिकाउन प्रभावशाली व्यक्तिहरूलाई विर्ताको रुपमा दिइएको वनजंगललाई वीपी सरकारले राष्ट्रियकरण ग¥यो । त्यतिन्जेलसम्म पनि देशमा थुप्रै राज्य र रजौटाहरू थिए । मुस्ताङ्ग, गल्कोट, जाजरकोट, सल्यान, प्यूठान, दुल्लु, दर्ना, बाजुरा, बझाङ्ग जस्ता राज्य रजौटाहरूको आङ्खनै अदालत, माल र प्रहरीसमेत थियो । देशभित्रै थुप्रै समानान्तर राज्यहरू अस्तित्वमा थिए । रैतीलाई शोषण गर्थे । बच्चा जन्मिदा, बिहेमा समेत शासकलाई नजाराना चढाउनु पथ्र्यो । वीपी सरकारले २०१७ जेठ १ मा दुल्लु राज्य अदालतसहित गुल्मी जाजरकोट, दाङ्ग, बझाङ्ग, फलावाङ्ग, गलकोट राज्य अदालत र गह्रौंकोट कचहरी खारेज गरि इलाका अदालत गठन ग¥यो । यसको विरोधमा उत्रिएका बझाङ्गी राजाको वीपी सरकारले दृढतापूर्वक सामना ग¥यो । महेन्द्र कुनै न कुनै बहानामा जननिर्वाचित सरकारलाई फालेर सत्ताको एकाधिकार आफ्नो हातमा लिन चाहान्थे । वीपीको विर्ता, राज्य रजौटा खारेज लगायतका निर्णयबाट चिढिएका सामन्तहरूलाई हातमा लिए । ठाउँ–ठाउँमा तिनै बिर्तावालहरूमार्फत सभा गराए र त्यसैको जगमा सैनिक ‘कु’ गरेर जननिर्वाचित प्रधानमन्त्रीलाई सुन्दरीजल बन्दीगृहमा बन्दी बनाए ।
आठ बर्ष जेल र आठ बर्ष प्रवास गरेर १६ वर्ष बिताएपछि वीपी २०३३ पुष १६ मा राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति लिएर देश फर्कन्छन् र फेरि जेल पर्छन् । उप्रान्त एकजना उच्चतम देशभक्त, नैतिक राजनीतिज्ञको जीवन ब्यतित गर्छन् । जीवनका सारा भोगाई, दुखसुख, मानअपमानले वीपी निकै फरक विन्दुमा उभिन्छन् २०३३ पछि । निर्विविवाद एउटा दृढ निश्चयी, एकालयको राजनीतिमा सर्मपित गर्छन् आफुलाई क्यान्सरले समात्दासमेत । तर समग्रमा वीपीको जीवन उनैले लेखेको प्रख्यात कृति तीनघुम्तीकी पात्र इन्द्रमायाले जीवनमा बेहोरेको अनगिन्ती घुम्तीजस्तो लाग्छ । आज केही मानिसहरू वीपीलाई महामानव भन्न रुचाउँछन् । वीपी कमजोरीहरूबाट मुक्त मानिस थिए जसरी ब्याख्या गर्न खोज्छन्, जुनकुरामा वीपीले कहिल्यै विश्वास गर्नुभएन ।
वीपीलाई पढ्दा विपिमा थुप्रै बिरोधाभाषहरू पाइन्छन् । नेपाली कांग्रेसको नाम राख्ने प्रकरणदेखि नै वीपी विवादमा तानिन्छन् । उनका साथीहरू पार्टीको नाम प्रजापरिषद नै कायम राख्न जोड गर्छन् । खासगरि गणेशमान सिंहहरू । विपि भन्छन् –‘अरु जे राखे पनि हुन्छ तर कंग्रेस चाँहि जोड्नै पर्छ । गान्धी, नेहरू जस्ता भारतीय नेताहरूको समर्थन हासिल गर्न पनि कंग्रेस राख्नै पर्छ (नेपालमा प्रजातान्त्रिक आन्दोलन र नेपाली कांग्रेस, राजेश गौतम) ।’
वीपीले प्रवासमा रहेका नेपालीलाई एकजुट भएर राणाबिरोधी आन्दोलनमा लाग्न र संगठित हुन अपिल गर्छन् । वि.सं. २००३ कार्तिक १५ गते देवीप्रसाद सापकोटालाई सभापति र कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई महासचिव बनाएर ‘अखिल भारतीय नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस’ स्थापना हुन्छ । बिरामी सापकोटालाई सभापति थपना गरेर विपि त्यसको संयोजक बन्छन् । २००३ माघ १२ र १३ मा कलकत्ताको भवानीपूरस्थित खाल्सा हाइस्कूलमा अखिल भारतीय नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसको महाधिबेशन आयोजना हुन्छ । राममनोहर लोहिया लगायत समाजवादी नेताहरू शुभकामना दिन आउँछन् । उद्घाटन सत्रमा भारतको तिरंगा झण्डा फहराइन्छ । गणेशमान विरोधमा उत्रन्छन् । नेपाल स्वतन्त्र राष्ट्र हो भन्दै अखिल भारतीय भन्ने शब्द पार्टीको नामबाट हटाउन पर्ने माग राख्छन् । झण्डाको बिरोध गर्छन् । वीपी समारोह सभापतिको हैसियतले दोस्रो चरणको अन्तिम कार्यक्रमलाई सम्बोधन गर्दै भन्छन्–‘वास्तबमा नेपाल र भारत दुई देश हैनन् । के जातीय दृष्टिले, के आर्थिक दृष्टिले, के धार्मिक दृष्टिले, सबै दृष्टिले नेपाल भारतवर्षकै एउटा प्रमुख अंग हो । नेपाललाई भारतबाट भिन्न घोषित गर्नमा केवल ब्रिटिश साम्राज्यवादको मात्र लाभ छैन, बरु यसैमा राणाहरूको अस्तित्व समेत कायम छ । यसको मुलमा कुटनीतिक र स्वार्थी राजनीतिज्ञहरूको चालवाजी मात्र छ । नेपाल स्वतन्त्र भन्नु गलत हो (राजेश गौतम, नेपालमा प्रजातान्त्रिक आन्दोलन र नेपाली कांग्रेस) ।’
फेरि पनि गणेशमान विरोधमा उभिन्छन् । उनलाई सूर्यबहादुर भारद्वाज, सुन्दरराज चालिसे, डिबी परियारले साथ दिन्छन् । विवाद बढेपछि नेपाल स्वतन्त्र छ छैन भन्ने कुरा राणाशाही खत्तम भएपछि जनमत संग्रह गरि निर्णय गर्ने प्रस्ताब गरिन्छ । तर गणेशमानहरूको तिव्र विरोधका कारण आफ्नो भनाई फिर्ता लिँदै नेपाल स्वतन्त्र नै छ भन्ने कुरा स्वीकार्छन् वीपी । तिनै वीपी राणा शासन ढलेर गृहमन्त्री भएको बेला भारतीय राजदुतलाई खुला विज्ञप्ति जारी गरेर चुनौती दिन्छन् –‘राजदुतले आफुलाई यहाँ बसेर हिन्दुस्तानको डिस्ट्रिक्ट बोर्डको चेयरमेनजस्तो ठान्नुहुँदैन ।’ एकातिर त्यसरी विज्ञप्ति जारी गर्छन् अर्काेतिर मोहन शम्शेर नेतृत्वको सरकारको सेक्रेटारियट गठनको काममा सघाउन भारतीय सहयोग भित्र्याउँछन् । आत्मबृतान्तमा उनी भन्छन् –सेक्रेटारियट गठनको काममा सहयोग गर्न हिन्दुस्थानबाट हामीले दुईतीन जना बोलायौं । तर त्यो काम ठीक ग¥यौं कि बेठीक त्यो त इतिहासले बताउला ।’
उनी विदेशीसँग पैसा माग्छन्, हतियार माग्छन् नेपालको क्रान्तिको लागि । वीपीको त्यही सिप सिकेर पछि पुष्पकमल दाहालहरू निवेदन लेखिलेखि भारतमा आश्रय लिन्छन् र नेपालमा हामीलाई लडाउँछन् । वीपी भन्छन् –अरुको शर्त नमानी सहयोग लिन सकिन्छ । तर यो दुनियाँमा शर्त नराखी, विनास्वार्थ जोखिम मोलेर एउटा देशको विद्रोहीलाई कसले पो हतियार देला र ? २०१७ को कु पछि आठ बर्ष जेल बसेर भारत जान्छन् उनी । भारतीय विशेष पासपोर्ट बोकेर एउटा सार्वभौम मुलुकको भूतपूर्व प्रधानमन्त्री यूरोप भ्रमणमा निस्कन्छन् । बेल्जियमको एउटा होटलमा महिनादिनसम्म बसेर बेलायतकोे भिषा कुरिरहन्छन् । बडो अपमानपूर्वक । जहाँ जहाँ पुग्छन्, पैसा र हतियार माग्छन्, देशको अस्मिताको समेत ख्याल नगरेर । मलाई लाग्छ वीपी ती कुराहरूमा चुकेका छन् । आफैंलाई उनले घरिघरि प्रश्न पनि गरेका छन् –मैले यो ठीक गरें कि बेठीक गरें भनेर ।
जेलमा बस्दा र भारतमा बस्दा पनि उनी भारतले आफ्नो आन्दोलनमा सरसहयोग गरिदेओस् भन्ने चाहन्छन् । २००७ को दिल्ली सम्झौता मार्फत वीपी, दरवार र राणाहरूले नेपाली राजनीतिमा खुलेआम निम्त्याएको भारतीय सक्रियताबाट आज देश शिथिल बनिसकेको छ । उनी अनिच्छापूर्वक भएपनि दिल्लीलाई स्विकार्छन् । नकार्दैनन् । इन्दिरा गान्धीसँग बोलचालै बन्द भएर भारतमा निकै नै अपमानित हुन थालेपछि नेपाल फर्कन्छन् राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति लिएर । उनको मेलमिलापको नीतिमा देशलाई निरंकुशताको प्रयोगशाला बनाउने दरवार मात्रै देखिन्छ । महेन्द्रले कु गर्न लाग्दा, वीपीकै दाजु मात्रिकाले वीपीबिरुद्ध अभियान चलाउँदा विर्नाशर्त वीपीको समर्थन गरेका कम्युनिष्टप्रति आश्चर्यजनक तवरमा उनको मनमा रहेको आग्रह जीवनपर्यन्त कायम रह्यो र त्यही नकारात्मक आग्रहले देशमा निरंकुशताको आयु लामो बनेर अडियो । वीपीले कम्युनिष्टहरूविरुद्ध राखेको आग्रहको सिरानी हालेर आजपर्यन्त खुम बहादुर खड्काहरू कम्युनिष्टहरूको विरोधमा छन् । वीपीले रोपेको वामपन्थीहरूविरुद्धको मनोमालिन्यको चेतनालाई गणेशमानले सहजतामा बदले र दाजुको ‘स्कूल’ मा पठित भएर कुनै समय माले मण्डले र मशाले एकै हुन् भन्ने गिरिजाप्रसादले निकै नै असाधारण तवरले त्यो दुरीलाई घटाउने भूमिका खेले । जबजब कांग्रेस र कम्युनिष्ट मिले पञ्चायत ढल्यो, राजतन्त्र ढल्यो । मिलेनन् दरवार बलियो भयो, जनमतसंग्रहमा पञ्चायतले जित्यो ।
वीपी सशस्त्र संघर्षमा पार्टीलाई होम्न समेत डराउँदैनन् । हिंसालाई उनी सापेक्षतामा स्विकार गर्छन् । अनिवार्यताको हदसम्मको हिंसालाई स्विकार्छन् । उनी लेख्छन् पनि जेल जर्नलमा–‘कुनै आर्दशका खातिर जानीजानी कसैले मृत्युलाई अंगीकार गर्छ भने त्यस्तो मृत्युमा हिंसा रहँदैन, केवल वलिदान रहन्छ ।’ पार्टीले आफ्नो पल्टन राख्नुपर्ने विश्वासमा वीपी धेरै पछिसम्म अडिन्छन् । आम जनतालाई अमेरिकामा जस्तो हतियार राख्न दिनुपर्ने कुराको उनी वकालत गर्छन् । नागरिकलाई स्वीट्जरलैण्ड, इजरायलमा जस्तो शैन्य तालिम दिने र मास मिलिसिया बनाउने धारणा राख्छन् वीपी । वीपीको समय र अहिलेको समयमा हाम्रो सेनाको स्तर, छिमेकीको हामीप्रतिको रबैया कति फेरियो यसको पनि मूल्यांकन होला । तर एउटा निश्चित नियमित फौजले लडेर हाम्रो देश जोगिनेवाला छैन । वीपीले उहिल्यै सोचिसकेको विषय अहिले संविधानसभामा आउँदा वीपीको फोटो भएको लकेट छात्तिमा टाँसेर हिँड्ने वीपीका अनुयायीहरू घोर विरोधमा उत्रिएका छन् । मिलिसियाको त के कुरा, आज जोत्नेलाई जमिन दिने कुराको सबैभन्दा बिरोधीको रुपमा वीपीहरूले नै जन्माए, हुर्काएको पार्टी नेपाली कांग्रेस बनेको छ ।
धेरैपछिसम्म पनि वीपीलाई नेपालको शाही सेनाप्रति गुनासो रहिरहन्छ । त्यो सधैं अभिजातहरूको पक्षमा उभिएको वीपीले देखे, भोगेका थिए । वीपी सुन्दरीजलको बन्दीगृहमा थक्थकाउँछन् मुक्ति सेना विघटन गरिएकोमा । जेलजर्नलको पृष्ठ १५६, १५७ मा वीपी थक्थकाउँछन् –‘अक्षम्य भूल यही भयो कि पल्टनपट्टी हामीले ध्यान दिएनौं ।’ सेनालाई सिंहदरबाट झिकेर नारायणहिटीमा राख्ने निणर्यले पनि वीपीलाई पछिसम्म पछुतो भइरह्यो । आत्मबृतन्तमा लेख्छन् –मेरो अज्ञान ! त्यसदिनदेखि राजाको हात माथि प¥यो र प्रजातन्त्रको हात तल । त्यो पल्टन हातमा आउने बित्तिकै देखि राजाको प्रवृत्ति अर्कै भयो । त्यसदिनदेखि राजा बलिया भए ।
घोडा चढ्ने मान्छे लड्छ । जमीनमा घुँडा टेकेर बस्ने मान्छे कहिले पनि लड्दैन भनेर पिताजी कृष्ण प्रसाद कोइरालाबाट ज्ञान पाएका वीपी जीवनका उतारचढावबाट हरेस खाँदैनन् । कमजोरी र गल्तीबाट सिक्छन् र २०३३ पछि एकजना सच्चा देशभक्त र कर्मठ राजनीतिज्ञको रुपमा आफूलाई उभ्याउँछन् । अहिले वीपीले जीवनमा अपनाएको निष्ठा, विचार र प्रतिज्ञाको एउटा छेउपनि भेउ नपाउने कांग्रेसीहरू फलाक्छन् महामानव वीपी कोइराला । वीपीले जीवनभर विभेदहरूको विरुद्ध लडे । सामन्तवादविरुद्ध लडे । तर अहिले केही मानिसहरू वीपीलाई महामानव भनेर बाँकी मानिसलाई झुर करार गर्ने दुःख बेसाउने रहरमा लागेका छन् । केही मानिसलाई महाराजा, महानायक, महामानव, महासन्त भनेर बाँकी मानिसभन्दा माथि देखाउने र हियाउने काम सामन्ती चेतनाको उत्कृष्ट स्वरुप हो । जसको विरुद्ध वीपी आफैंले लडे ।
वीपी निश्चित योग्यता र कमजोरी सहित उभिएका मानिस थिए । उनमा स्वाभावगत मानवीय कमजोरी र विशेषताहरू थिए । आशा र निराशा दुवैले चुमेका मानिस थिए । असल र खराबको बाटोबाट गुज्रिएका मानिस थिए, जसले सुख र दुखलाई अरुले जस्तै अनिवार्य घटनाको रुपमा जीवनमा स्वीकार गरे । उनी थुप्रै आंकाक्षाहरू पाल्छन् मनमा, ती हुर्कन पाउँदैनन् । योजना बनाउँछन्, सफल हुँदैन । सोच्दैनसोचेका घटनाहरूबाट गुज्रिनुपर्छ उनले । हो उनी लाखौंलाख मानिसहरूको भीडमा प्रष्ट देखिने मानिस थिए । युद्धमा लागेर लडेका, मरेका, संघ्रर्ष गरेका हजारौं मानिसहरूको योगदानको बलमा सबैले देख्ने गरि उभिएका छन् वीपी ।
जेलमा तरकारी नमिठो भएको कुराले पनि वीपीलाई दुखाउँछ । उनी वजिरहेको रेडियोप्रति पनि क्रोधित हुन्छन् र फुटाईदिउँ जस्तो लाग्छ । बारम्वार धोका दिने राजाप्रति पासविक प्रतिहिंसाको क्रोधित तरंगले मनलाई सिञ्चित गराउँछन् । सुखदुख, मर्यादाअमर्यादा खेपेर नै मानिस दृढ चरित्रको हुन्छ भन्ने विश्वास गर्छन् । जोगाएर राखिएको व्यक्तित्व दह्रो हुँदैन, गमलामा उमारेर उष्णगृहमा राखिएको बिरुवाजस्तो हुन्छ भन्ने विश्वासमा स्वयं वीपी अडिन्छन् ।

 २०३८ साल असार ७ गते त्रिविबाट सम्बन्धन प्राप्त गरी ‘दमक कमर्स क्याम्पस’ नामबाट विधिवत स्थापना भएको हालको दमक बहुमुखी क्याम्पस लामो इतिहास बोकेको क्याम्पस हो । हाल यस क्याम्पसले त्तब्ब् (गुणस्तरीय प्रमाण–पत्र) प्राप्त गरिसकेको सबैमा जानकारी भएकै छ । यसले दमक बहुमुखी क्याम्पसको शैक्षिक गुणस्तरलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा समेत मान्यता प्राप्त भएको छ ।
उसबेलाको हाइस्कूल हालको हिमालय उच्च माविको एउटा कोठाबाट शुरू भएको दमक बहुमुखी क्याम्पस विविध आरोह, अवरोहको यात्रा पार गर्दै आज यस स्थानसम्म आइपुगेको हो । आज यसको आफ्नै भवन, खेल मैदान, पुस्तकालय, प्रशासनिक भवन रहेको छ । ७० जनाभन्दा बढी प्राध्यापकहरूले शिक्षण गरिरहेका छन् भने ३५ जनाभन्दा बढी कर्मचारीहरूले हाल क्याम्पसमा कार्यरत रहेको पाइन्छ । हजारौं हजार विद्यार्थीले अध्ययन गरिसकेका छन् भने ३२ सय विद्यार्थी हाल अध्ययनरत रहेको तथ्याङ्कले देखाउँछ । 

विभिन्न सामाजिक व्यक्तित्व, जग्गादाता, दानविरहरूको सृजनाबाट आज दमक बहुमुखी क्याम्पस यहाँसम्म आइपुगेको सबैलाई थाहै छ । आज क्याम्पसमा तीन पुस्ताका प्राध्यापकहरू हजुरबुबा पुस्तादेखि नाति पुस्ताका प्राध्यापकहरू एकै ठाउँमा अध्यापन गराइराखेको अवस्था देखिन्छ । यसले दमक क्याम्पसमा नयाँ क्याम्पस प्रमुखको नियुक्तिको विषयले निक्कै चर्चा पाएको अवस्था छ । वर्तमान क्याम्पस प्रमुखको पदावधि समाप्त हुनै लाग्दा नयाँ क्याम्पस प्रमुखको हुने भन्नेमा क्याम्पस प्रमुखका आकांक्षीहरू दौडधुप, कोठे बैठकमा सहभागिता जनाउन थालिसकेको पाइन्छ । राम्रो मान्छे भन्दा पनि हाम्रो मान्छेलाई छान्ने अहिलेको प्रवृत्तिका कारण भावी क्याम्पस प्रमुख को बन्ला भन्नेमा अड्कलबाजी गर्न सहज देखिँदैन । दमक बहुमुखी क्याम्पसको भावी प्रमुख छान्नमा मुख्यतः सञ्चालक समितिका पदाधिकारीबीच राम्रो भन्दा पनि कसरी हाम्रो मान्छे प्रमुख बनाउने भन्नेमा बहस, डिजाइन कोर्ने काम शुरू भइसकेको अवस्था हाल देखिन्छ । सुन्दैछु, नयाँ प्रमुख ज्येष्ठता एवम् वरिष्ठताका आधारमा मात्र छनौट गरिँदैछ । सक्षम, योग्य, दक्ष, युवालाई नेतृत्व दिनुपर्ने हालको अवस्थामा पुरानै शैलीको सिको गरिँदैछ । यस अर्थमा वरिष्ठता, ज्येष्ठताका आधारमा मात्र नयाँ क्याम्पस प्रमुख नियुक्ति गर्ने सन्दर्भमा युवा वर्गको तर्पmबाट त्यसमा पूर्णतः विमति रहेको अवस्था देखिन्छ ।
अब आउने क्याम्पस प्रमुखका धेरै चुनौतिहरू रहेका छन् । ती चुनौतिलाई पार लगाउन सक्ने सक्षम, योग्य, दक्ष, युवा व्यक्ति क्याम्पसको आजको आवश्यकता हो तर यस कुरालाई बिर्सिएर वरिष्ठता एवम् ज्येष्ठतालाई मात्र आधार बनाएर प्रमुख छनौट गर्ने हाम्रो पुरानो २०३८ सालदेखिको पद्धतिलाई फेर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ ।
पछिल्लो समय क्याम्पसभित्रका विविध क्रियाकलापमा राजनीति मौलाएको हामी प्रष्ट देख्न सक्छौं । अरु ठाउँहरू वाणिज्य संघ, सामुदायिक वन, सहकारी संस्था, खानेपानी, सडक निर्माण उपभोक्ता समिति आदि निर्माणमा हुने राजनीतिको फोहोरी खेल दमक बहुमुखी क्याम्पसको नयाँ क्याम्पस प्रमुख नियुक्तिमा पनि खेल्न खोजिँदैछ । यसलाई तपाई हामी अभिभावक, विद्यार्थी, नागरिक समाज एवम् सरोकारवाला निकाय आदिले खबरदारी गर्नुपर्ने अवस्था देखिन्छ । रोक्नुपर्ने देखिन्छ ।
आज दमक बहुमुखी क्याम्पस (व्यङ्ग्यात्मक रुपमा भन्दा) पशुपति नाथका कृपाले चलिराखेको अवस्था देख्न सकिन्छ । आज क्याम्पसको आफ्नो वार्षिक योजना, बजेट केही पनि छैन । जुनसुकै संघसंस्थाको वार्षिक योजना एवम् बजेट हुन्छ । कत्ति आम्दानी हुने कत्ति खर्च गर्ने, आय व्ययको खाका बनाएको हुन्छ । तर वर्तमान अवस्थामा क्याम्पसको न त बजेट नै छ, न त भावी योजना नै छ । यसर्थ, सारमा भन्नुपर्दा दमक क्याम्पस हाल पशुपतिनाथका कृपाबाट चलिरहेको देखिन्छ । क्याम्पसको एक वर्षमा कुन शिर्षकमा के–कत्ति खर्च गर्ने, जम्मा विद्यार्थीबाट कत्ति आम्दानी हुन्छ, यस्ता सामान्य कुरा पनि आज क्याम्पसले प्रक्रियागत रुपमा आज अभिलेखीकरण गर्न सकेको छैन । क्याम्पसको आर्थिक पाटो सकारात्मक छ कि नकारात्मक तर्पm जाँदैछ, कुन विभाग आर्थिक रुपमा मजबुत छ, कुन विभाग आर्थिक रुपमा नाजुक छ । कुन विभागलाई दीर्घकालसम्म सञ्चालन गर्ने, कु नविभागलाई बन्द गर्ने, यस्तो महत्वपूर्ण विषयमा आज क्याम्पस परिवारको ध्यान गएको देखिँदैन । र यी सबै कुरा थाहा पाउने सर्वसाधारणको सामान्य अधिकार पनि आज कुठाराघात भएको देखिन्छ ।
बेला–बेला क्याम्पसभित्र हुने गरेका आर्थिक अपचलनका कुरा बाहिर आउँछ र तिनलाई निमेशभरमा नै साम्य बनाइन्छ । आखिर ती अपचलन कोबाट, के कति परिणाममा, कसरी भएका हुन् सो कुरा थाहा पाउने अधिकार सरोकारवाला निकाय, आम अभिभावकलाई छ कि छैन, प्रश्न टड्कारो भइ सृजित देखिन्छ ।
सञ्चालक समिति निर्माणदेखि शुरू भएको राजनीतिको खेल क्याम्पस प्रमुख, सहायक क्याम्पस प्रमुख हुँदै विभागीय प्रमुख एवम् प्राध्यापक छनौटमा पनि राजनीति नै प्रधान देखिन्छ । सहायक क्याम्पस प्रमुखको पदावधि समाप्त भएको लामो समयपछि भर्खर मात्र नयाँ सहायक छनौट गरियो । यत्रो ढिलाईका पछाडिको कारण सबैलाई थाहा छ, हाम्रो मान्छे खोजिँदै थियो । र आज सो कुरा साकार भएको देखिन्छ ।
आज क्याम्पसमा प्रवेश गर्ने नयाँ व्यक्तिको योग्यता, क्षमता, दक्षता, उसले प्राप्त गरेको प्रतिशतलाई हेर्ने होइन कि हाम्रो कार्यकर्ता हो कि अर्काको मान्छे हो । हाम्रो भए ठीकै, र्काको भए अयोग्य भन्ने संस्कृति मौलाएको देखिन्छ । एक जनाको रिक्त दरबन्दी पूरा गर्न विज्ञापन गरिन्छ एक जनाको तर राजनीतिक भागबण्डा नमिल्दा जत्ति पनि नियुक्ति गर्ने खराब परिपार्टी क्याम्पसमा बसिसकेको छ ।
अहिले देश नै संघीयतामा जाँदैछ । संघीयतामा गएपछि संघीय प्रमुख भनौं वा मुख्य मन्त्रीकिो योग्यता डिग्री पास हुनै पर्ने र सो कुरा नयाँ आउने संविधानमा किटानीका साथ लेखिनुपर्ने आवाज आइरहेको हालको समयमा दमक बहुमुखी क्याम्पसको सञ्चालक समितिका पदाधिकारीमा पनि न्यूनतम द्य । ब् ।, द्यद्यक् वा सकिन्छ भने अध्यक्षका लागि ःबकतभच म्भनचभभ अनिवार्य हुनैपर्ने आज बहस शुरू गर्नुपर्ने देखिन्छ । राजनीतिमा सफल भएका व्यक्ति अन्यत्र असफल भएको दृष्टान्त हामी इतिहासमा देख्न सक्छौं । आज सोही इतिहास दमक बहुमुखी क्याम्पसमा नदोहोरियोस् भनी तपाई हामी विद्यार्थी अभिभावक, सरोकारवाला निकाय आदिले खबरदारी गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ ।
अतः दमक बहुमुखी क्याम्पसको भावी क्याम्पस प्रमुखको दौडमा दौडिरहनु हुने सबैलाई सफलताको अग्रिम शुभकामना दिँदै नयाँ प्रमुखका धेरै अवसर एवम् चुनौती रहेका छन् । ती चुनौतीलाई चिर्न सक्ने सक्षम, योग्य, युवा ४० वर्ष वा त्यसैको वरिपरीको व्यक्तिलाई अवसर प्रदान गरियोस् । जसले गर्दा भोलिका दिनमा दमक बहुमुखी क्याम्पसलाई थप प्राण मिल्न सकोस् । वरिष्ठता र ज्येष्ठतालाई मात्र प्रमुख छनौटको मुख्य कडी नबनाऔं । यसलाई गौणमा राखौं हामी ज स्ता युवालाई प्राथमिकतामा राखौं । आज क्याम्पसको माग एवम् आवश्यकता पनि यही नै रहेको छ ।
दमक बहुमुखी क्याम्पस त्तब्ब् प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने पूर्वाञ्चलकै प्रमुख एवम् एक मात्र क्याम्पस रहेको छ । यसको आफ्नै गरिमा एवमे इज्जत छ, त्यसलाई बचाउनमा तपाई हामी सञ्चालक समिति, प्राध्यापक, कर्मचारी, विद्यार्थी, सरोकारवाला निकाय आदि सबैको ध्यान जानुपर्ने देखिन्छ । यहाँ अध्यापन गराउने प्राध्यापकहरूमा पनि आत्म सन्तुष्टी हुनुपर्दछ । गौरव महसुस गर्नेतिर क्याम्पसका क्रियाकलाप लैजानुपर्ने देखिन्छ ।
दमक बहुमुखी क्याम्पसलाई बदनाम गराएर आफ्नो +२, उच्चमाविमा विद्यार्थी तान्नु उद्धृत आसपासतिरका +२, उच्चमाविहरूको क्रियाकलापलाई रोक्न सबैले ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ । क्याम्पसको पठन–पाठनको गुणस्तरियतालाई विस्तार एवम् थप गर्दै लगेको खण्डमा दमक बहुमुखी क्याम्पस देशकै नमुना क्याम्पस हुनेमा दुई मत छँदै छैन । तर अब हामी सबै सञ्चालक समिति, प्राध्यापक, कर्मचारी, विद्यार्थी, नागरिक, प्रतिनिधि एवम् नयाँ आउने क्याम्पस प्रमुखको ध्यान त्यतातिर लगाउनुपर्ने देखिन्छ ।
(लेखक दमक बहुमुखी क्याम्पसका प्राध्यापक हुन्)

यो देशका प्रत्येक राजनीतिक दलहरूका आफ्ना वाद छन् । ती सबै वाद दुःखजीवी र धन्दुकारी हुँदै भुइफुट्दा विवादका जननी हुँदै देशमा सर्वत्र व्यापक भयो । त्यसको परिणाम उग्रवादले जन्म लियो । त्यसका आविष्कारक प्रथम श्रेणीदेखि धेरै विषयमा असफल हुँदा पनि उत्तारित भएकाहरू अहिले देशका पाइलट छन् । यिनै पाइलटले उब्जाएको मनोविकारयुक्त समाज र सिंहासन प्रवृत्ति जनघाती क्रियाकलाप, राष्ट्रलाई छिया–छिया पार्दै आफूहरू सधैँका लागि ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वरको धानमान लिइ राख्नु नै त्यो जन्मेको उग्रवादलाई मलजल गरेकै हुन् । त्यसको परिणामको विकास देशमा भइराखेको हालको अवस्था हो । विश्वका धेरै देशलाई हेर्ने हो भने उग्रवादले ती देश र त्यहाँका जनतालाई जीवनभर दुःख सास्ती दिँदै पछिल्ला पिँढीलाई समेत मर्नु न बाँच्नु जस्ता संघारमा पु¥याएको छ । तर त्यहाँका शासकलाई चैन छ । केही त्यस्ता देशहरू थिए, उग्रवादले लामै जरो गाडेका रुख । ती रुखहरू जरासहित ढलेपछि त्यहाँका जनताले केही सुखको सास फेर्दै छन् भने त्यहाँका बादशाहहरू विस्तारै समाप्त हुँदै कतिपयले देश नै छाडेर भागेको इतिहास बोल्छ । यस देशमा पनि त्यही सिको सिकेका तिनै बादशाहहरूका चेला चफेयहरू परीक्षणकाल पार गरी अहिले झलमल्ल भएका देखिन्छन् । 

देशलाई निमुखा सोझासादा जनतालाई मात्र होइन, विद्यालयमा पठनपाठन गर्ने बालबालिका लगायत अनपढ गोठाला, खेताला गर्नेलाई भाला, खुकुरी, तीर, फर्सा, बञ्चरो, गेटिस र लाठीले स्वागत गर्न उग्रगादको शिक्षा दिँदैछन् । उग्रवादको शिक्षा शुरूमा नरम हुन्छ, रुवाभन्दा पनि । मिठो हुन्छ, मिष्ठान्न भन्दा पनि । आशा र विश्वासका भालाहरू पहिराउँदै सुन्दर भाग्य बनाउने कोरा कल्पना गरिन्छ, त्यो सुन्दर रङ्गीचङ्गी फूलबारी भन्दा पनि । सबैलाई रोजगारी, स्वास्थ्य, शिक्षा, घर, जमिन, अफिसर, मुख्यमन्त्री, राज्यको बाँडफाँड गरिन्छ र सबैलाई आफूप्रति आकर्षित गर्दै त्यो उग्रवादको परिधिभित्र भित्र्याइन्छ । त्यसपछि अरु विचार नमिल्ने र उग्रवादका शिक्षकले लक्षित गरेका धर्म, संस्कृति, भौतिक पक्ष, रीतिरिवाज, राज्य सरकारलाई समाप्त पार्न पाठ पढाउन थालिन्छ । यी शिष्यहरू अब सबै कुरा पाउने आशामा लालयित हुन्छन् । ती आसावादीहरूले उपलब्धी छिट्टै पाउने आशमा ज्यानको बाजी लगाएर मर्न र मार्न मात्रै होइन, तोडफोड, आगजनी लगायत हड्तालका लागि जुनसुकै क्रियाकलाप गर्न बाँकी राख्दैनन् । जुन मन्त्र गुरूले दिएका छन्, ती मन्त्र नबिर्सी जपिरहन्छन् । त्यो मन्त्रभित्र उग्रवाद लुकाइएको हुन्छ । त्यो क्षणिक भरमा देखिँदैन पनि थाहा पाउन गाह्रो हुन्छ । जब ती शिष्यहरूलाई यस्तो वादको केही लक्षण थाहा हुन्छ, त्यतिखेर आफूहरू फसिसकेका र त्यो दलदलमा भाँसिइसकेका हुन्छन् । त्यो अवस्था आइन्दा पनि उनीहरूलाई ती देखाइएका मिठा सपनाले तङ्ग्य्राउन पट्टि लाग्छ र विगतकै क्रियाकलापमा आफ्नो जीवन पद्धति रमाउन चाहन्छन् । त्यो उग्रवाद यति दह्रो र अजङ्गको हुन्छ, त्यसलाई कसैले छुन पनि सक्दैन । अहिले आएर संविधानको बहाना मात्रै हो । यो त्यही वाद झाङ्गिएर फल दिन थालेको हो । जातीय कुरा गर्नु, जातीय सद्भाव बिथोल्नु, पहाडी मधेशीको सीमाना कोर्नु सार्वजनिक सम्पत्तिको क्षति गर्नु, विद्यालयलाई अशान्ति क्षेत्र बनाउन, हातहतियार, लाठी, भाला लिएर बौलाहा हात्तीको चरित्र देखाउनु, उद्योग, सरकारी कार्यालय, प्रहरी चौकी, सार्वजनिक सम्पत्तिको तोडफोड गर्नु र अपशब्दहरू प्रयोग गरी आक्रमण गर्नु साथै देशको कानुनलाई धज्जी उडाउँदै आफ्नै कानुन बनाई गाइजात्रा गर्नु यसका फलहरू हुन् । तिनै वादमुखी मान्छे पहिलो संविधानसभामा पुगेकै थिए, अहिले पनि तिनै छन् । भित्र सत्ता र भत्ता बाहिर आएर उग्रवादलाई आफ्नो सर्वश्व ठानी विध्वंश र आक्रमणका रणनीति तय गरी न त बालबालिका भन्छन्, न त बटुवा नै, न त ती राष्ट्र सेवक प्रहरी । उनीहरूलाई मसानघाटमा पु¥याउने वास्तविक परिणाम यी महान् उपलब्धी त्यही वादका उपलब्धी ठानी राखेका छन् । यदि उग्रवाद र आविष्कारकहरूको धर्म अनुसार यही संविधानसभालाई छुरी हानेकै हुन् ।
अहिले जुन संविधान निर्माण र फाष्ट ट्रयाक भनिएको थियो । त्यसलाई यही वादले लङ्ट्रयाकमा पनि सफल हुनेमा शंकै छ । सबैले ती दृश्यहरू हेरिराखेकै छ । ती दृश्यहरू रङ्गिन पर्दामा उराल धुराल र बहिमानी कोरा कल्पना, अनावश्यक मागको सम्बोधनको फुई देखिँदैछन् । राष्ट्र भनेको व्यक्तिको पहिचान हो भन्न नसक्ने र हेर्न नचाहनेहरू संस्कृति, धर्म, मानिसको जीवन प्रणालीलाई परिचय दिने संस्कार हो भनेर भुल्ने भुलक्कडहरू साथै नयाँ युगको माता पुरानो युग हो तर निरन्तरता होइन भनेर कान खोल्न नसक्नेहरू अहिलेको काल निम्त्याउने पण्डितहरू हुन् । त्यसैले यी वादका गुरू र चेलाहरूले राजनीति दर्शन अपराधको बुकको ठेली बनाएका छन् । यही ठेलीमा भ्रष्टाचारीदेखि विदेशीको गीतमा नाच्ने र परिवर्तनका नाममा पश्चगामी उल्लेख गरेका छन् ।
विदेशीहरूलाई बारम्बार उपस्थिति यहाँ गराउँदैछन् । तर विदेशीलाई थाहा छ, त्यो हित नेपालको नभएर उनीहरूकै स्वार्थ सिद्ध भनेर । यसो गराउन विदेशीले तिनीहरूलाई पारिश्रमिक दिएका छन् । यस वादभित्र ठूलो मुख्य दल किन फस्यो यो आज आश्चर्यको विषय बन्दैछ । यदि यो दल फसेको थिएन भने यो उग्रवाद जरो हल्लिन थाल्थ्यो होला तर जरो गाडिँदैछ । यो उखेल्न त्यति सजिलो अब छैन ।
यही वादले गर्दा संविधानको मस्यौदा च्यातिँदैछ । धारा थप्ने काम हुँदैछ भने मेट्ने काम त्यतिकै छ । विध्वंशका अनुयायी बढ्दैछन् । छिप्पँदैछन् । विगत विध्वंशकारीले तालिम सकेपछि दियो बाती दिएका बेला दिएका बन्दुक अहिले प्रहरीको निशानामा पड्किँदैछ । सडक तताउने र देश बर्बादी पार्ने गुरूहरूले नयाँ चेला उत्पादन गर्दैछन् । आन्दोलनका कार्यक्रम थपिँदैछ । संविधान निर्माणमा बाधक तत्व छिर्दैछ, यसले देश निर्माण होइन, विध्वंश नै हुने संकेत छ । जबसम्म उग्रवादको अन्त्य हुँदैन । “काग कराई रहन्छ, पिना सुकिरहन्छ ।”

शान्तिको देश नेपाल । गौतम बुद्ध जन्मेको देश नेपाल । प्राकृतिक सम्पदा र जलस्रोतमा बाज्रिलपछिको दोस्रो देश नेपाल । विविधतामा एकता भएको देश नेपाल । विभिन्न जाति तथा जनजातिहरुको बाहुल्यता भएको देश नेपाल । वीर योद्धा र लडाकुहरुको देश नेपाल । यस्ता अनेकन विविध कार्यले गर्दा हाम्रो देश संसारमा भएका अन्य देश भन्दा एउटा छुट्टै पहिचान बोकेको राष्ट्र हो हाम्रो नेपाल । हाम्रो देश नेपाललाई कुनै पनि राष्ट्रले औंला ठड्याउन सक्दैन, यहाँ राजनीति, सामाजिक, धार्मिक, सांस्कृतिक लगायतका अन्य विविध क्षेत्रमा साहसिक रुपमा योगदान दिने सयौं विर पुरुषहरुको इतिहास छ । चाहे ती ब्राह्मण हुन्, क्षेत्री हुन्, जाति–जनजातिका हुन् । मुस्लिम, थारु आदि बासी जो–जो हुन्, उनीहरुको छुट्टै पहिचान छ । यही भएरै होला, नेपाल एक सार्वभौमसत्ता सम्पन्न एउटा राष्ट्र हो । यही माटोमा सयौँभन्दा बढी फूलहरु फुलेका छन् । आ–आफ्नै भेषभुषा, भाषा, संस्कृति, रीतिरिवाज, परम्परा छ, सदियौँ वर्षदेखि चलिआएको आ–आफ्नो परम्परा विश्वमै पृथक किसिमको छ । आफ्नो देशको अस्तित्व रक्षाका लागि कुनै पनि राष्ट्रले गिद्धे दृष्टिले हेरे, आफ्नो विर पुरुषार्थी देखाउने हाम्रा विर योद्धाहरु विगतका दिनमा पनि बहादुरी देखाउन सफल भए । आज पनि ती विर योद्धाहरु आवश्यक परेमा ज्यान दिन तयार छन् तर आफ्नो देशको माटो अर्को देशलाई सुम्पिनु शत्रुहरुसँग सम्झौता भने गर्न जान्दैनन् । त्यसैले हामी नेपाली गोर्खालीका सन्तान हौँ र हामी यो गर्व गर्छौं कि हाम्रा नेताले हाम्रो मार्गलाई बेवास्ता गरी कुनै पनि सम्झौता गरे भने हामी ती सम्झौताका दस्तावेजहरुलाई खारेज गर्न कहिल्यै पनि पछि हट्दैनौँ ।
अहिले यिनै वाचा र कसम खाएर आम नेपाली पुरानो राज्यसत्ताको समूल नष्ट गर्न एकजुट भएका छौं । यसैले गर्दा पुरानो राज्यसत्ता ढल्यो । हजारौँ–हजार नेपालीले विरगति प्राप्त गरेर देशमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना गर्नका लागि तमाम नेपाली जुटिरहेका छौँ र जुटिरहनेछौँ । यिनै नेपाली जनताले राणा शासन ढाले, एकतन्त्रीय राज्य व्यवस्था ढाले, राजतन्त्रको समूल नष्ट गरेर देशमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना भयो । हामी यसैमा गर्व गर्छाैं कि देश अहिले संविधान निर्माणको मोडमा छ ।
महिला, दलित, जनजाति, थारु, मुस्लिम, अल्पसङ्ख्यक, सीमान्तकृत र पिछसिडका वर्गसहित सबै नेपालीको धर्म, संस्कृति पहिचानको स्वतन्त्र ढङ्गले संरक्षण गर्ने गर्ने ढङ्गले संरक्षण गर्ने गरी अधिकार सुम्पने दायित्व अब बन्ने संविधानको हो । देश संक्रमणकालीन अवस्थाबाट गुज्रिरहेको बेला अहिले जनताले केवल एकथान संविधान मात्रै नभई सबैखाले समस्या र अप्ठ्याराबाट पार लगाउन क्षमता राख्ने संविधान आम नेपालीले चाहेका छन् । तर अहिलेको राजनीति परिवेश हेर्ने हो भने यो अपैक्षा पूरा हुने सम्भावना छैन । हिजो भोट बैँकका रुपमा आफैले उठान गरेका मुख्य एजेण्डा स्वयम् उनीहरुले नै लत्याउँदैछन् । यसमा कोही पनि अछुतो नरहँदा हुन्छ । आफूले विगतमा उठाएका विविध विषयका मुद्दाले सत्ता सञ्चालन गर्दा पाएको खुसियालीमा कति रकम कुम्ल्याउन पाइयो र देशकै धनी वर्गमा रुपान्तरित हुन पुगियो भनेर सम्पूर्ण ठूला या साना दलहरुले सोच विचार गरे हुन्छ । एकले अर्काको आँखामा धुलो हान्ने प्रवृत्ति सबै दलहरुले त्यागे हुन्छ, अब । हिजो तपाईहरुले उठाएका गम्भीर प्रकृतिका मुद्दा अहिले क्रमशः निषेधाज्ञामा रुपान्तरित भएका छन् ।
आन्दोलनका उपलब्धी संस्थागत गर्ने क्रममा देखिएका पुरानो यथार्थता र वर्तमान परिस्थितिको स्वरुप हेर्दा देश अहिले विषम परिधिको गोलचक्रमा फसिरहेको छ । अलिहे यही गोलचक्रमा फसेको एउटा मननीय र हृदय विदारक घटना गत सोमबार कैलालीको टिकापुर घटनामा विभत्सपूर्ण घटनामा रुपान्तरण भयो, जुन घटना मानवीय घटनामा आधारित छैन । यो घटना महान् नेपाली दाजुभाइहरुको हृदयभित्र कहिल्यै नबिर्सने गरी भावविह्वल भइरहने घटना घट्यो । यो घटना अमानवीय मात्र होइन, लाचार पनि थियो । एक उच्च प्रहरी अधिकृत मात्र होइन, त्यहाँ मारिएका अन्य जनपथ र सशस्त्र प्रहरीका अधिकृत र जवानहरुलाई जुन विभत्स हत्या गरिएको छ । त्यो हदैसम्मको निन्दनीय मात्र होइन, आपराधिक पनि छ । हामीले द्वन्द्वकालमा दुवै पक्षबाट यस्ता धेरै क्रुर र अमानवीय घटनाहरु सुन्यौं, प्रत्यक्ष देख्यौँ । बुद्ध जन्मेको देशमा अहिले मानिसहरु राक्षसजस्तो स्वभाव बोकेर हातमा तरबार र बञ्चरो बोकेर पशुवत व्यवहार गर्ने अलिकति पनि संकोच नमान्ने अवस्थामा पुग्नु बिडम्बना हो । यस्तो अमानवीय घटना घटाउने नरभक्षी दानवहरुलाई कानुनको दायरामा ल्याई कडाभन्दा कडा कार्बाही गर्न वर्तमान सरकार र तिनका नेतृत्व चाँडोभन्दा चाँडो दोषी पत्ता लगाएर कानुनी कार्बाहीमा लाग्न ढिला गर्नु हुन्न ।
नागरिकको सुरक्षाका लागि जनताप्रति उत्तरदायी भई सरकारले स्थापना गरेको संगठनको एक हिस्सामा लागेको नेपालीमाथि भएको यो बर्बरतापूर्ण हिंसा मच्चाउने ती मानवहरुलाई कोही कसैले पनि छोड्न हुन्न । देशमा ठूला–ठूला आपत्ति र विपत्ति आउँदा तिनैको आश्रयमा जीवन जिउन बाध्य हुनेहरु आज अधिकार प्राप्तिको गलत गलत व्याख्यालाई बुझी तिनैमाथि जाइलाग्नुले भोलि प्रहरीले जनतालाई ती भवितव्य प्राकृतिक होस् वा कृत्रिम आपतमा सहयोग गर्न लागेनन् भने ती जघन्य कार्यमा लागेका व्यक्तिहरुको हालत के होला ? सोचनीय गम्भीर प्रश्न नेपाल प्रहरीको हातमा छ । किनकि देशलाई हत्या, हिंसा, लुटपाटदेखि लिएर आकस्मिक कार्य गरेर विरता देखाउने आखिर को हुन् त ? तिनै नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी नै होइनन् त ? राज्य र द्वन्द्व गर्ने पक्षले यस विषयमा गम्भीर छलफल गर्न जरुरी छ, ताकि यसैको प्रतिशोधमा अर्को भिषण द्वन्द्व ननिम्तियोस् । दलहरुले वर्षौंदेखि शान्त र मिलेर बसेका आम नेपाली दाजुभाइ जातीय, धार्मिक वा सामाजिक संरचनामा हुर्किँदै गएका विभिन्न जाति तथा जनजातिहरुको यथार्थ सवालमा गम्भीर भएर जानैपर्दछ । यसमा सबैभन्दा ठूला दल कोही कसैपनि एक इञ्च तल सरेर हट्नु कदापि हुन्न ।
अहिले टिकापुर घटनासँगै नेपाली समाजमा जातीय÷क्षेत्रीय सद्भाव भड्काउने उत्तेजक–उत्तेजक तस्वीरहरु सामाजिक सञ्जालहरुमा देख्न पाइन्छ । एकजातले अर्को जातलाई लक्षित गरेर सम्बोधन गरिएका प्रचारबाजी सरकारले रोक्न जरुरी छ, ताकि त्यसले नेपाली–नेपाली बीचको शान्ति र सद्भावमा खलल नपु¥याओस् । नेपाली हिजो महाभूकम्पको महान् विपत्तिमा थिए, अहिले धार्मिक, सांस्कृतिक विचलन होला कि भन्ने द्विविधामा छन् । यो बेलामा मुलुकमा सामुदायिक संयमको सर्वाधिक खाँचो छ । कैलालीमा घटेको घटनालाई पहाड–तराई या जाति विशेषबीचको विद्वेषको उपजका रुपमा अथ्र्याउन थालियो र तदनुरुपको व्यवहार÷प्रतिक्रियाहरु जन्मन थाले भने अहिलेको तरल राजनीतिक अवस्थामा थप अनियन्त्रित घटनाक्रमहरु हुन सक्छन् ।
त्यसकारण आम नेपालीले धैर्य र विवेकको आफ्नो विशिष्ट पहिचान गुम्न कोही कसैले दिनु हुन्न । संयम भएरै समाधान खोजिनुपर्दछ । राजनीतिक क्षेत्रबाट अगुवाई गर्ने नेताहरु यसतर्पm विशेष चनाखो हुनुपर्छ । हिंसाको बदला प्रतिहिंसा हुन सक्दै–सक्दैन । त्यसैले थप हिंसा भड्किन नदिन राज्यबाट आवश्यक सुरक्षा–कदमहरु थाल्नैपर्दछ । समस्याको दिगो समाधान मुलुकको अधिकतम समुदायको अपनत्व रहने किसिमको संविधान जारी गरेर मात्रै सम्भव छ । यसका निमित्त सम्बन्धित समुदायसँगको सम्वाद र सहमति नै उत्तम विकल्प हुनेछ ।

सानो छँदा गाउँमा सुनेको थिएँ ‘आलु खायो भने घाऊ पाक्छ’ भनेर । अहिले आएर सम्झँदा हाँसो उठ्छ । चिनी रोगी भए ‘सुगर’ बढ्दा घाऊको इन्फेक्सन हुने सम्भवना हुन सक्ला, नभए त सामान्यतया आलु खानु र घाऊ पाक्नुको त ‘गोरु बेचेको साईनो’ पनि छैन । सायद घाऊ पाक्दा आउने पीपको रङ र आलुको रङ मिल्नुको कारण त्यसो भनिएको हुन सक्छ, तर हामीले बुझ्नुपर्छ कि घाऊ पाकेको त घाऊ सफा नराखी हेलचेक््रयाई गर्नाले हो ।
मेरो लेखहरुमा व्यक्त धारणा केवल आफूले देखेको र सुनेको घटनाहरुको सम्बन्धमा टिप्पणी गरिएका हुन् । कसैले व्यक्तिगत रूपमा नलिईदिन हुन अनुरोध गर्दछु । अब आउनुहोस्, हाम्रो समाजमा भएका स्वास्थ्यसम्बन्धी केही मिथ्याहरुको बारेमा चर्चा गरौं । विदेशमा र नेपालमा नै भएको हाम्रो नेपाली समाजमा ‘होल बडी (पुरा शरीर) चेकअप गर्नुपर्ने छ’ भनेको हामीमध्ये धेरैले सुनेका छौं । यसो भन्नुको तात्पर्य आफ्नो शरीरमा कुनै रोगहरु छ कि छैन यकिन गर्नलाई नै हो । त्यसो भन्ने ब्यक्तिले प्रायजसो यही सोंचेको हुन्छ कि पूरा शरीर जाँच गर्नु सम्भव छ । म स्पष्टसँग कुरा राखौँ, यस्तो कुरा असम्भवप्राय छ किनकी सारा शरीर चेकजाँच गर्ने गच्छे हामीमध्ये धेरैसँग छैन वा यो सम्भव नै छैन । उदाहरणको लागि हामी मुटुसम्बन्धी जाँचलाई लिन सक्छौं ।
अब सोचौं त हाम्रो शरीरमा कति अङ्गहरु छन् । के यी सबको परीक्षण सम्भव होला त ? यदि भैहालेछ भने पनि नचाहिने टेष्टहरु गर्दा शरीरलाई कति बेफाईदा हुँदो हो, के हामीले यो कुरा एकपटक सोंचेका छौं त ?
मुटुको जाँचमा ब्लड प्रेसर जाँच, रगतमा कोलेस्ट्रोल, ईसिजी सामान्यतया गरिने परीक्षण हुन् । अझ राम्रोसँग परीक्षण गर्ने हो भने ईकोकार्डियोग्राफी, एनजियोग्राफी, टिएमटी लगायत धेरै खाले जाँच गर्न सकिन्छ । यकिनका साथ रोग छैन भन्नलाई धेरैभन्दा धेरै परीक्षण गर्नुपर्ने हुन्छ । अब सोचौं त हाम्रो शरीरमा कति अङ्गहरु छन् । के यि सबको परीक्षण सम्भव होला त ? यदि भैहालेछ भने पनि नचाहिने टेष्टहरु गर्दा शरीरलाई कति बेफाईदा हुँदो हो, के हामीले यो कुरा एकपटक सोंचेका छौं त ?
यति हुँदाहुँदै पनि तपाईंले टेष्टहरु गर्नुभयो भने पनि हामीले थाहा पाएकै राम्रो कि हाम्रो शरीरमा थाहा नपाएका कति वङ्शाणुगत रोगहरु हुन सक्छन् जो पत्ता नलाग्न सक्छ वा पत्ता लागे पनि त्यसको उपचार असम्भव छ । त्यसैले हामीले गर्ने भनेको चाँही डाक्टरको सल्लाहमा आवश्यक परीक्षण गर्ने नै हो । कहिलेकाँही त बिरामी आँफैले आफुलाई नचाहिने परीक्षणहरु डाक्टरलाई सिफारिस गरी माग्छन् ! यो उचित नहोला जस्तो लाग्छ मलाई त । आफ्नो शरीरमा लाग्न सक्ने रोगहरुबारे सचेत होऔँ, धेरै चिन्तित हैन । मेरो शरीरमा यो वा त्यो रोग पो छ कि भन्ने चिन्ताले जिन्दगी बाँच्नुको मज्जा नै बिर्सिनु हुनेछ ।
यति भन्दाभन्दै पनि म यो सल्लाह दिन चाहन्छु कि हाम्रो शरीरको धेरैजस्तो अङ्गको सामान्य परीक्षण गर्नु चाँही उचित नै हुन्छ । यस्तो सुविधा हाम्रो देशको धेरैजस्तो अस्पतालहरुमा पाईन्छ । सुविधासम्पन्न अस्पतालहरुमा यस्ता परीक्षणहरु ‘प्याकेज’ मा उपलब्ध हुन्छन् र यस्ता परीक्षणहरुले मान्छेको शरीरमा साधारणतया लाग्ने रोगहरु पत्ता लगाउन मद्दत गर्दछ । उमेर अनुसार त्यस्तो परीक्षणहरु लक्षित हुन्छन् । जस्तो कि पैंतालिस वा पचास उमेर भएपछि चिनी रोग र ब्लड प्रेसरको समस्या धेरै देखिन्छ । हामीले चिन्ता गर्नुपर्ने भनेको आफ्नो उमेर अनुसार लाग्नसक्ने रोगहरुको नै हो । त्यस्तै, महिलाहरुमा पाठेघर र स्तनसम्बन्धी समस्याहरु धेरै देखिन्छ र त्यही अनुरूपको परीक्षणहरु गर्नुपर्छ । यदि कुनै अङ्गको खराबी देखिएमा चिकित्सकको परामर्शमा अझ उपयुक्त परीक्षण गर्नु र त्यही अनुसारको औषधि सेवन वा अपरेशन लगायत के गर्नुपर्ने हुन्छ त्यही अनुसार गरेको राम्रो हुन्छ । आफुलाई पायक पर्ने ठाउँमा तपाईं यी परीक्षणहरु गर्नसक्नु हुन्छ ।
हामीले चिन्ता गर्नुपर्ने भनेको आफ्नो उमेर अनुसार लाग्न सक्ने रोगहरुको नै हो । त्यस्तै, महिलाहरुमा पाठेघर र स्तनसम्बन्धी समस्याहरु धेरै देखिन्छ र त्यही अनुरूपको परीक्षणहरु गर्नुपर्छ ।
एउटा घटना याद गर्नुपर्दा, सानो छँदा बजार जाँदा देखेको एउटा घटना अहिले पनि झल्झली याद आउँछ । एउटा मान्छे दवाई भन्दै केही पुरियामा धुलो र बाख्राका बड्क्यौला जस्तो देखिने केही चिजहरु बेच्न बस्थ्यो । छेउमा एउटा पुरानो क्यासेट प्लेयर बजिरहेको हुन्थ्यो जस्मा एक जना मान्छे धाराप्रवाह बोलिरहेको हुन्थ्यो, झिजो लाग्ने गरी, ‘आउनुहोस्, आउनुहोस्.....’ । ती क्यासेट प्लेयरमा बोल्ने महानुभावका अनुसार त्यो पुरियामा भएको ‘दबाई’को प्रयोग पेट दुखेको, जिउ दुखेको वा सुन्निएको, पखाला लागेको, आउँ परेको, खाना नरुच्ने, मासी परेको र यस्तै–यस्तै सारा रोगको निदान थियो । खै कुन्नी कहाँबाट ल्याएको हो, २–३ थरीका मरेका जुका फर्मालिनको झोलमा डुबाएर राखेको हुन्थ्यो, र ती मानिस दावा गर्थे कि ती जुकाहरु त्यो चमत्कारी दवाई खाएपछि निस्किएको रे ! जुका हेर्दा कुनै विज्ञान बिषयको पढाई हुने कलेजमा विद्यार्थीको पढाईको लागि कुनै विदेशी उध्योगमा तयार पारिएका बट्टाजस्ता देखिन्थे । हामीले स्कुलको ल्याबमा देखेको जस्तै हुबहु । यस्तो चमत्कारी पुरियाको दाम चाँही केवल पाँच वा दश रुपैयाँ, अद्भुत र अचम्म ! कुन्नी के–के राखेर मान्छेको आँखामा छारो हाल्ने काम गर्थे ति मनुवा । बजार भर्न आएकाहरुको सानोतिनो भिड नै लाग्थ्यो त्यहाँ ।
एकजना मधेशी मुलकी महिला भिटामिन नपाउँदा चिच्याई–चिच्याई कराएको सम्झँदा अहिले हाँसो उठ्छ । ‘झोल भिटामिन नदिने डाक्टरले के उपचार गर्छ र ?’
सन् २०११ को अन्ततिर हामी स्वास्थ्य सिविर लिएर कपिलवस्तु जिल्लाको फुलिका गा.वि.स. गएका थियौं । तराई–मधेशमा पर्ने भए पनि त्यो ठाउँमा अन्य तराईका ठाउँ हेरी गरीबी व्याप्त थियो । गर्मी मौसममा टन्टलापुर घामको पर्वाह नगरी टाढा–टाढाबाट बिरामीहरु आएका थिए । बिरामीहरुको आफ्नो–आफ्नो समस्या अनुसार हामीले चेक–जाँच गर्दै निःशुल्क औषधि दिने ठाउँतर्फ पठाउँथ्यौं ।
बुझ्दै जाँदा प्रायजसो बिरामीहरुको एउटै भित्री मनसाय हुन्थ्यो कि ‘भिटामिनको झोल दवाई चाँही डाक्टर साबहरुले लेखिदिनु भए हुन्थ्यो’ । हामीले सबैलाई ‘भिटामिनको झोल दवाई’ लेखिदिने कुरा भएन । एकजना मधेशी मुलकी महिला भिटामिन नपाउँदा चिच्याई–चिच्याई कराएको सम्झंदा अहिले हाँसो उठ्छ । ‘झोल भिटामिन नदिने डाक्टरले के उपचार गर्छ र ?’ भन्ने आशय थियो ति अधबैंसे महिलाको ! भिटामिनको झोलबारे ति महिलाको सोचाई हाम्रो समाजको प्रतिनिधि पात्रको सोचाई हो । हाम्रो समाजमा केही ब्यक्ति छाडी अधिकांशको सोच त्यही हो ।
बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने, भिटामिनको झोलभन्दा सन्तुलित आहार (ब्यालेन्स्ड डाईट) खाएर शरीरको भिटामिनको आवश्यकता पूरा गर्नुपर्छ । भिटामिन खरिद गर्दा लाग्ने रकमले त धेरै पौष्टिक खानेकुरा किन्न सकिन्छ । सानो छँदा औषधि पसलमा भिटामिनहरु आकर्षक प्याकमा राखिएको देख्दा मलाई पनि ति ‘चमत्कारी झोल’ नै हो कि जस्तो लाग्थ्यो । आज ति भ्रम रतिभर पनि छैन । ‘स्लाईन पानी’ को बारेमा पनि केही यस्तै सोंचाई र बुझाई छ हाम्रो समाजमा, जुन गलत छ ।
अन्तमा, हामी कोहीकोही अज्ञानताको सिकार भएका छौं । स्वास्थ्यमा खेलवाड गर्नै नहुने कुरा हो । स्वास्थ्यको सबैलाई नै चिन्ता हुन्छ । सन्तुलित भोजन र ब्यायाम गरी धुम्रपान र मध्यपानबाट टाढा रहे धेरै रोग लाग्नबाट बच्न सकिन्छ । सन्तुलित भोजन भनेको त्यस्तो भोजन हो जस्मा हाम्रो शरीरलाई चाहिने पोषक तत्वहरु जस्तै कार्बाेहाईड्रट, प्रोटिन, फ्याट (चिल्लोपन), भिटामिन आदि सही मात्रामा हुन्छन् ।
लागुपदार्थ दुब्र्यवसनबाट पनि टाँढै बसौं । आफ्नो शरीरमा कुनै अनौठो लक्षणहरु देखा परेमा नजिकैको स्वास्थ्य संस्थामा गएर स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनसक्नु हुन्छ । आफ्नो स्वास्थ्य बारेमा सधैं सचेत रहौं र स्वास्थ्य सम्बन्धी पुस्तकहरु पढ्ने बानी गरौं । जसरी म आलु खानु र घाऊ पाक्नुको मिथ्याबाट मुक्त भएको थिएँ, आशा गर्छु तपाईंहरु पनि आफ्नो मनमा भएको त्यस्तै मिथ्याहरुबाट मुक्त हुनुहुने छ ।